Πως να διαβάσω έναν πίνακα ζωγραφικής;

Γνωρίστε την αρθρογράφο

Νικολέτα Ντρέκου

            «Η μορφή είναι το ορατό σχήμα του περιεχομένου» ζωγράφος Ben Shahn.

  Αν βρίσκεις αυτή τη φράση ψαγμένη, είναι γιατί όσο περισσότερο καμαρώνουμε ότι είμαστε η θεμελίωση της λέξης πολιτισμός, άλλο τόσο δεν έχουμε δουλέψει τη γλώσσα και τα νοήματά της, ούτε όμως και την ανάλυση της τέχνης της ανθρωπότητας.

 Αυτή τη φορά θα προσπαθήσω να προσεγγίσω ένα τρόπο να διαβάζουμε έναν πίνακα ζωγραφικής και ναι, θα ξεκινάμε πάντοτε, κοιτώντας τον. Όσο μεγαλώνουμε ασυναίσθητα αυξάνεται η ταχύτητα σάρωσης εικόνων και αντικειμένων, όμως λόγω όγκου πληροφοριών και ερεθισμάτων καθημερινά, δεν βλέπουμε όσα υπάρχουν.

Γι’ αυτό χρειάζεται να πάρεις το χρόνο σου και να κοιτάξεις τον πίνακα. Να εξηγηθώ:

Βήμα 1ο: Κράτα μια απόσταση ενός μέτρου μακριά απ’ το έργο έτσι ώστε να μπορείς να έχεις καθολική εικόνα. Αν μιλάμε για τοπίο είναι πιο εύκολο να κοιτάξεις αρχικά στο κέντρο του και να ανοίγεις σιγά σιγά το βλέμμα σου στον υπόλοιπο πίνακα (σα να κάνεις zoom out). 

Wheatfield with Crows, Vincent Van Gogh, oil on canvas, 1890

Αν μιλάμε για απεικόνιση μιας στιγμής, ενός γεγονότος που περιέχονται πρόσωπα, μια πρόταση είναι να αρχίσει κανείς τη σάρωση από πάνω προς τα κάτω, και να καταλήξει στην κεντρική σκηνή, η οποία αναπόφευκτα βρίσκεται στο κέντρο του πίνακα (αυτό δε ξέρω πως λέγεται στα εγγλέζικα).

Lunche on the grass Eduard Manet, oil on tarpaulin, 1863

Εντείνεται η ροή οπτικών πληροφοριών και παρατηρήσεων. Όσα βλέπουμε αυξάνονται ενώ παρατηρούμε, και όσο παρατηρούμε, κάνουμε συνειρμούς.

Βήμα 2ο: Περνάς, λοιπόν, απ’ τον ερεθισμό του ματιού στον ερεθισμό του ασυνείδητου και του συνειρμικού. Αν ενστερνιστεί κανείς τα λόγια του ερευνητή και ανθρωπολόγου Levi Strauss, τότε όμορφος πίνακας είναι εκείνος που απευθύνεται στο μυαλό του θεατή και όχι στο μάτι του.
Κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης τίθενται βασικά ερωτήματα: Που; Τι; Γιατί; Στην περίπτωση του παραδείγματος του τοπίου μας, η γεωγραφία του τοποθετείται σε ένα σιταροχώραφο και έχουμε την απεικόνιση μιας στιγμής του απόβραδου. Ένα κοπάδι πουλιών – μάλλον κοράκια αν κρίνει κανείς απ’ το έντονο μαύρο – μοιράζεται σε δυο κατευθύνσεις του ουρανού και απ’ αυτό συμπεραίνεται ότι μάλλον κάποιος έντονος θόρυβος τα τρόμαξε και απομακρύνονται. Απ’ την κίνηση των σιταριών βγαίνει το συμπέρασμα ότι φυσάει δυνατά, ενώ στο κέντρο αλλά και δεξιά και αριστερά διακρίνονται μονοπάτια. Στην περίπτωση του παραδείγματος των προσώπων μας, η γεωγραφία τοποθετείται στην εξοχή, κάπου κοντά σε νερό, είναι πρωινή ώρα της μέρας, όπως διακρίνεται στο βάθος, όπου ανοίγουν τα δέντρα. Στα αριστερά του πίνακα υπάρχουν φαγητά, άρα πρόκειται για γεύμα, ενώ αποτυπώνονται δυο άντρες και δυο γυναίκες, η μια εξ’ αυτών απολύτως γυμνή, με βλέμμα στραμμένο σε εμάς. Τα ερωτήματα που θίχτηκαν μπορούν να απαντηθούν με τις πληροφορίες που αντλούμε απ’ τον πίνακα, τη λεζάντα του, τον καλλιτέχνη, τις διαπροσωπικές του σχέσεις και εμπνεύσεις αλλά και τη συγκυρία που δημιουργήθηκε το έργο.

Βήμα 3ο: Άλλες πληροφορίες που μπορείς να αντλήσεις, όσο παρατηρείς, είναι η τεχνική, οι γραμμές (μαλακές – σκληρές και γιατί), τα χρώματα, το φως και η ισορροπία του με το σκοτάδι, κι αν δεν υπάρχει, πού εξυπηρετεί την αφήγηση του έργου, τα μεγέθη που απεικονίζονται (κοντά – μακριά ως προς τον θεατή αλλά και σε σχέση με το φυσικό μέγεθός τους). Όλα αυτά μας βοηθούν να δελεάσουμε εαυτόν για να φτάσουμε ένα βήμα πιο κοντά στο «τι ήθελε να πει ο ποιητής;» αλλά και συγκρατώντας δυο – τρία στοιχεία από κάθε καλλιτέχνη, να καταλάβουμε το ύφος του. Ο Van Gogh, για παράδειγμα, λάτρευε αυτού του είδους τις πινελιές, γραμμική απεικόνιση αντικειμένων και τοπίων και κυκλικές προσεγγίσεις στους ουρανούς του και στην αποτύπωση του φωτός. Ο Manet απ’ την άλλη, αναγνωρίζεται εύκολα απ’ την αποτύπωση του απόλυτου (για εμένα) μαύρου. Δεν έχω συναντήσει κανένα καλλιτέχνη που να έχει τόσο έντονο και βαθύ μαύρο στους πίνακές του.

Βήμα 4ο: Είναι μαγευτική η γοητεία να παρατηρεί κανείς πώς καταφέρνει ο καλλιτέχνης να αποτυπώσει τη στιγμή μιας ταραχώδους ή μιας γαλήνιας κατάστασης. Πώς δηλαδή η τέχνη καταφέρνει να παγώσει τον χρόνο, ενώ ταυτόχρονα σου δίνει την αίσθηση ότι σε λίγο θα ξαναζωντανέψει, βάζοντάς σε μέσα στον πίνακα.

The Rehearsal of the Ballet Onstage, Edgar Degas,1874

  Εδώ οι μπαλαρίνες είναι εν πλήρη κινήσει και ταραχή, καθώς βρίσκονται στη μέση της πρόβας τους, ο άντρας στο κέντρο (σχεδόν) του πίνακα προσπαθεί να τις συντονίσει, ενώ ταυτόχρονα έχουμε την πλήρη ακινησία και στασιμότητα των χορηγών της παράστασης ή τους ιδιοκτήτες του χώρου στα δεξιά, που χαλαροί απολαμβάνουν την πρόβα.

Hills around the Bay of Moulin Huet, Guernsey, Renoir, oil on canvas, 1883

Σε αντίθεση με αυτόν τον πίνακα του Renoir που υπάρχει απόλυτη ηρεμία και στασιμότητα, είναι εύκολο να φανταστεί κάποιος μόνο αεράκι και τον ήχο της θάλασσας κάπου μακριά, χωρίς κάποια περεταίρω κίνηση όμως.

Βήμα 5ο: Η τέχνη σε όλες της τις εκφάνσεις είναι εκεί για να αποτυπώνει ανθρώπινες ανησυχίες όπως ο θάνατος, ιδανικά όπως η δημοκρατία και η ελευθερία, κώδικες όπως η φιλία και η ανάγκη του ανθρώπου για αγάπη και αποδοχή, ιστορικά και πολιτικά σχόλια όπως η κραυγή του Munch και η ζωγραφική αποτύπωση της εκτέλεσης του Μπελογιάννη από τον Πίτερ Ντε Φράντσια. Όση περισσότερη εμπλοκή έχεις με την τέχνη νοείς καλύτερα τον εαυτό και τον άλλον, γίνεσαι καλύτερος άνθρωπος και δημιουργείς την παιδεία σου.
Δίνοντας απάντηση λοιπόν στο γιατί που έθεσα παραπάνω, υποστηρίζω ότι είναι ανάγκη πια να απενοχοποιήσουμε την άγνοια και την αδυναμία ανάγνωσης κάποιου «δύσκολου» έργου τέχνης. Κανείς δεν γεννήθηκε γνωρίζοντας και έχουμε τα μέσα πια για να μάθουμε, ό,τι κι αν είναι αυτό. Χρειάζεται τριβή, όρεξη, διάβασμα, δημιουργία εμπειρίας, ανταλλαγή απόψεων, να είμαστε ανοιχτοί να δεχτούμε το διαφορετικό, το μη τέλειο, τη μη φωτογραφική αποτύπωση πραγμάτων και προσώπων στην τέχνη. Να καταρρίψουμε την ανούσια ερώτηση «τι ήθελε να πει ο ποιητής;». Αυτός όπως και όλοι οι καλλιτέχνες μίλησαν μέσω των έργων τους και την στάση ζωής τους.

  Το θέμα είναι εμείς τι αποκομίζουμε από αυτά, από αυτούς. Κι όσο για το τι κερδίζουμε με την τέχνη, υλικά, μπορεί και τίποτα αλλά η ζωή δεν θα πρέπει να αφορά μονάχα αυτά. Με την βαθιά και ουσιαστική παρατήρηση και ενασχόληση με την τέχνη, ο θεατής βιώνει την αλήθεια του και αποδεικνύει στον ίδιο αλλά και στον περίγυρο που αλληλεπιδρά ότι βλέποντας το ίδιο έργο, ο καθένας αντιλαμβάνεται και απορροφά αυτό που η ψυχή του έχει ανάγκη. Με βάση τα βιώματα, την ως τώρα αυτογνωσία και παιδεία, δημιουργεί ο ίδιος το προσωπικό του γούστο. Ανακαλύπτοντας διαφορετικά ζωγραφικά ρεύματα, γίνεται αντιληπτή η ανάγκη για διαφορετικές αποτυπώσεις της ίδιας πραγματικότητας. Επιβάλλεται να γίνει κατανοητό ότι οι διαφορετικές οπτικές δημιουργούν ένα παραγωγικό διάλογο, ο οποίος αποτυπώνει τη μοναδικότητα που ο καθένας (καλλιτέχνης και θεατής) βλέπει τα πράγματα. Ανατροφοδοτείται από διαφορετικά στυλ και αυτό είναι το ζητούμενο τελικά. Να βρει τον τρόπο και το μέσο ο άνθρωπος να ορίσει τον εαυτό και το σύμπαν του ο ίδιος. Χωρίς στεγανά και στερεότυπα αλλά με μοναδικό κριτήριο την ύπαρξη που έχει επιλέξει να διαμορφώσει. Μιλάμε, λοιπόν, για την τέρψη της ψυχής, για τη διαμόρφωση συνείδησης για το εγώ και τον κόσμο γύρω από αυτό, για άνοιγμα μυαλού, για διεύρυνση οριζόντων, για να είμαστε καλύτεροι άνθρωποι στο αύριο και τελικά ας είναι αυτή η μετάφραση της φράσης «σύγχρονος πολιτισμένος άνθρωπος». Θα πρέπει να γίνει πλέον κτήμα όλων πως η τέχνη δεν αφορά καμιά ελίτ, έχει αναφορά σε οτιδήποτε πέρασε από τον πλανήτη στους αιώνες και από την φαντασία των ανθρώπων.

Λεπτομέρια απο The Arsenal, Diego Rivera, 1928, Scretariate of Education Building, Mexico City, Mexico.

Ντρέκου Νικολέτα

  δείτε επίσης

Ο Πολιτισμός ως Δούρειος Ίππος

 Ο Πολιτισμός ως έννοια προκύπτει στη...
διαβάστε περισσότερα

Η φωτογραφία της Τίνα Μοντόττι

Έπεσα επάνω στο όνομα της διαβάζοντας με...
διαβάστε περισσότερα

Ito Junji: Ο mangaka του Τρόμου

 Κουράστηκες από τις σπλατεριές; Βαρέθηκες...
διαβάστε περισσότερα

Οι έννοιες την εποχή της παγκοσμιοποίησης: μερικές σκέψεις

Ο κόσμος αναδημιουργείται, Η μαζική...
διαβάστε περισσότερα

Ντίλια Ντάρμπισιερ: Η Γλύπτρια του Ήχου

Το έτος είναι 1963. Σε ένα κακοφωτισμένο δωμάτιο του Ραδιοφωνικού Εργαστηρίου του...
διαβάστε περισσότερα

Συναυλία στη μνήμη του Λαυρέντη Μαχαιρίτσα

«Σα να έζησε τη ζωή του με μια ανάσα ο Λαυρέντης Μαχαιρίτσας κι όταν ήρθε η ώρα...
διαβάστε περισσότερα

«Θωρηκτό Ποτέμκιν» με live μουσική στον κήπο του Μεγάρου

Η ανακάλυψη των αρχαιολογικών ευρημάτων στον χώρο του υπό κατασκευή σταθμού...
διαβάστε περισσότερα

Μήδεια του “Μποστ” – Μια σατιρική κωμωδία σε περιοδεία

Η σατιρική κωμωδία του Μποστ ξεκινά την περιοδεία της σε διάφορα μέρη της χώρας...
διαβάστε περισσότερα

Ito Junji: Ο mangaka του Τρόμου

 Κουράστηκες από τις σπλατεριές; Βαρέθηκες τα horror movies που αναπαράγουν τα ίδια...
διαβάστε περισσότερα

Οι έννοιες την εποχή της παγκοσμιοποίησης: μερικές σκέψεις

Ο κόσμος αναδημιουργείται, Η μαζική παραγωγή, ο μαζικός καταναλωτής, η μεγάλη πόλη,...
διαβάστε περισσότερα

Exhibition alert

Έκθεση ψηφιδωτού “Ακούω την Σιωπή” της Αγλαΐας Πειθή στην ART ZONE 42

Την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου 2020, εγκαινιάζεται από τις 17.00 έως και τις 22.00 η ατομική έκθεση ψηφιδωτού της Αγλαΐας Πειθή με τίτλο ''Ακούω τη σιωπή''. Η έκθεση θα διαρκέσει έως και τις 14 . Την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου 2020, εγκαινιάζεται από τις 17.00 έως και τις 22.00 η...
περισσότερα

 

Μόνιμες στήλες