Οι Ευρωπαίοι, τα εξερευνητικά ταξίδια και οι ιθαγενείς: Mια σύντομη ιστορία

του Γιάννη Ταβερναράκη

Σύμφωνα με την ιστορικό και αναπληρώτρια καθηγήτρια του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Μαρία Ευθυμίου (2017), ο δυτικός πολιτισμός είναι ένας, κι ας έχει επιμέρους αποχρώσεις. Είναι παιδί του Χριστιανισμού, της Αναγέννησης, του Διαφωτισμού, του πολιτικού φιλελευθερισμού και της ελεύθερης αγοράς. Τόσο η αμερικανική ήπειρος όσο και η Αυστραλία αποτελούν πολιτισμικό και, εν πολλοίς, βιολογικό παράρτημα της ευρωπαϊκής ηπείρου. Ανήκουν, δηλαδή, στην ίδια ενιαία δυτική οικογένεια. Και τούτο γιατί, από τον 16ο και τον 17ο αιώνα (στην περίπτωση της Αμερικής) και τον 17ο και 18ο αιώνα (στην περίπτωση της Αυστραλίας), οι ευρωπαίοι κατάφεραν δια μέσω της αποικιακής εξάπλωσης, της μαζικής εξόντωσης και της περιθωριοποίησης του ντόπιου πληθυσμού, να εγκατασταθούν στις περιοχές αυτές και να ευδοκιμήσουν. Ποια βασική συνθήκη/προϋπόθεση οδήγησε σε αυτό το αποτέλεσμα ; Το φαινόμενο που συνεκτικά έχει περιγραφεί και ως ο « απεγκλεισμόςΚρεμμυδάς, 2006 » των ευρωπαίων, ή αλλιώς, τα εξερευνητικά ταξίδια.

Τα εξερευνητικά ταξίδια αποτελούν κεφάλαιο της ευρωπαϊκής ιστορίας, τόσο για λόγους οικονομικούς και πολιτικούς όσο και πολιτισμικούς. Γιατί ; Κατ’ αρχάς επειδή κατά την περίοδο αυτή (τέλη 15ου με 18ο αιώνα) η Ευρώπη καταφέρνει να αυτοπροσδιορτιστεί πολιτισμικά μέσω της επαφής της με τους «άλλους», δηλαδή τους μη ευρωπαίους ιθαγενείς, και κατά δεύτερον επειδή τα ταξίδια αυτά επέτρεψαν τελικά στους ευρωπαίους να γίνουν οικονομικά κυρίαρχοι σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο «απεγκλεισμός» αυτός αποκτά δηλαδή την εποχή εκείνη μια διευρυμένη και ενοποιητική διάσταση στο χώρο και στο χρόνο. Μία ενοποίηση του κόσμου τόσο σε οικονομικό όσο και σε γεωγραφικό επίπεδο, με κέντρο την Ευρώπη, η οποία κατάφερε να θέσει τα θεμέλια τόσο της παγκόσμιας αγοράς (εμπόριο) και του καπιταλιστικού συστήματος όσο και του φαινομένου που ο ιστορικός Christopher Bayly (2013) ονόμασε «αρχαϊκή και πρώιμη νεωτερική παγκοσμιοποίηση». Με άλλα λόγια, τα ταξίδια αυτά εγκαινίασαν την εποχή της παγκόσμιας κυριαρχίας των Ευρωπαίων επί των ιθαγενών και την εποχή της αποικιοκρατίας, του ιμπεριαλισμού και της δουλείας.

Αν και παρατηρούνται ήδη από τον 13ο και 14ο αιώνα (ίσως και νωρίτερα αν συμπεριλάβουμε και τις Σταυροφορίες), τα εξερευνητικά ταξίδια κατά βάση συστηματοποιούνται και οργανώνονται κατά τον 15ο αιώνα ο οποίος και θεωρείται επίσημα ως η πρώτη φάση της εξάπλωσης των Ευρωπαίων. Η αρχή γίνεται με τους Πορτογάλους και τους Ισπανούς. Το 1499, ο Βάσκο ντα Γκάμα (Vasco da Gama) ολοκληρώνει τον περίπλου της Αφρικής και φτάνει στην Ινδία, ενώ μερικά χρόνια νωρίτερα, το 1492, ο Γενουάτης ναυτικός Χριστόφορος Κολόμβος, χρηματοδοτούμενος από τους Ισπανούς βασιλείς Φερδινάνδο και Ισαβέλλα, είχε ήδη ανακαλύψει τον «Νέο Κόσμο». Ακολουθεί η ανακάλυψη του Ειρηνικού Ωκεανού και ο περίπλους της Νότιας Αμερικής από τον Βάσκο Νούνιεθ δε Μπαλμπόα (Vasco Nunez de Balboa), το 1513, ενώ ο πρώτος γύρος ευρωπαϊκών εξερευνήσεων κλείνει με τον Φερδινάνδο Μαγγελάνο ο οποίος κάνει τον περίπλου της γης. 

Οι Άγγλοι, οι Γάλλοι και τελευταίοι οι Ολλανδοί δεν άργησαν να μιμηθούν το ισπανικό παράδειγμα. Σε πρώτη φάση ο John Cabot και ο γιος του Sebastian θέτουν, το 1497-98, τις βάσεις των αγγλικών κατακτήσεων στη Βόρεια Αμερική, ενώ τον 16ο αιώνα ο Γάλλος εξερευνητής Ζακ Καρτιέ (Jacques Cartier) εισέρχεται στον Καναδά διά μέσου του ποταμού Αγίου Λαυρεντίου όπου έρχεται σε επαφή με το χωριό Σαντακόνα (σημερινή πόλη του Κεμπέκ) και τις ιθαγενείς φυλές των Ιροκέζων. Αξιομνημόνευτη η κληρονομιά του Καρτιέ αν σκεφτεί κανείς ότι ο ίδιος χρησιμοποίησε πρώτος το όνομα «Καναδάς» για το χωριό Σαντακόνα. Η λέξη αυτή, που στην γλώσσα των Ιροκέζων σημαίνει καταυλισμός ή χωριό, χρησιμοποιήθηκε αργότερα για να περιγράψει τις γαλλικές αποικίες στην Βόρειο Αμερική, και κατόπιν τις βρετανικές αποικίες στον ίδιο χώρο. Οι γαλλικές πρώιμες επεκτατικές τάσεις ολοκληρώνονται με την εξερεύνηση της κοιλάδας του Μισισιπή και της περιοχής των Μεγάλων Λιμνών από τους Ζολιέ (Joliet), Λα Σαλ (La Salle) και Μαρκέτ (Marquette). Τέλος, παρόμοιο δρόμο ακολούθησαν και οι Ολλανδοί τον 17ο αιώνα όταν με πρωτοστάτη τον Ερρίκο Χάτσον (Henry Hudson) κατορθώνουν να φτάσουν ως τις εκβολές του ποταμού που σήμερα φέρει το όνομά του και να ιδρύσουν τη Νέα Ολλανδία, το 1623 (40 χρόνια αργότερα αναγκάστηκαν να την παραδώσουν στους Άγγλους). Σημαντικές ωστόσο κτήσεις των Ολλανδών – πέραν της αμερικανικής – αποτελούν η Μάλακκα (σήμερα κρατίδιο της Μαλαισίας), τα Νησιά των Μπαχαρικών και τα λιμάνια της Ινδίας και της Αφρικής που απέσπασαν από τους Πορτογάλους στις αρχές του 17ου αιώνα

Τα αίτια των εξερευνητικών ταξιδιών ποικίλουν. Σίγουρα πάντως είχαν εξερευνητικό χαρακτήρα. Η περιέργεια που οδηγεί στην επιθυμία για εξερεύνηση θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν το βασικό κίνητρο που ώθησε τους λευκούς εξερευνητές σε αυτή την αναπάντεχη για τα τότε χρονικά εξωστρέφεια. Φυσικά όμως δεν ήταν το μοναδικό (κίνητρο) και αυτό αποδεικνύεται κατά τον 16ο και 17ο αιώνα όταν η περιέργεια που χαρακτήριζε τον 15ο αιώνα σταδιακά υποχώρησε, δίνοντας τη θέση της στην αποδοτικότερη εκμετάλλευση του πλούτου των περιοχών που είχαν ανακαλυφθεί. Καθοριστική υπήρξε και η φιλοδοξία των Ισπανών και των Πορτογάλων να ανακαλύψουν καινούργιους δρόμους προκειμένου να συμμετάσχουν στο εμπόριο με την Ανατολή, ένα εμπόριο το οποίο μονοπωλούσαν για αρκετό καιρό οι ιταλικές πόλεις της Βενετίας και της Γένοβας. Μερικά ακόμη αίτια μπορούν να θεωρηθούν αφενός ο «ιεραποστολικός πυρετός» των Ισπανών οι οποίοι επεδίωκαν να προσηλυτίσουν τους υπερπόντιους «ειδωλολάτρες» και αφετέρου οι εξελίξεις στο πεδίο των γεωγραφικών και τεχνολογικών γνώσεων, γνώσεις και εργαλεία που τους παρείχαν υποθετικά μεγαλύτερη ασφάλεια για θαλάσσιες εξορμήσεις. Φαίνεται τελικά πως οι άνθρωποι – μεμονωμένα ή ως συσσωματώσεις (συλλογικά δηλαδή) -, ανέκαθεν πορεύονταν βάσει ιδιοτελών συμφερόντων και σκοπιμοτήτων, είτε αν επιζητούσαν απλά το κέρδος και ποθούσαν την ισχύ είτε ακόμη και όταν κυριαρχούσε αποκλειστικά η διάθεση για ερευνητική εμβάθυνση.

Εικόνα 2 Η συνάντηση του Αζτέκου ηγεμόνα Μοντεζούμα. Ο Κορτέζ έγραφε στο βασιλιά Κάρολο της Ισπανίας: «Προτίθεμαι να προχωρήσω και να δω (τον Μοντεζούμα) εκεί που βρίσκεται και να τον φέρω αλυσοδεμένο ή νεκρό, αν δεν υποταχθεί στο στέμμα σας» (Πηγή: https://www.historical-quest.com/histquest/446-h-ptosi-tis-tenoxtitlan.html)

Θεωρώ ότι μια παρένθεση στο σημείο αυτό είναι απαραίτητη. Η έννοια του χρόνου και της μετάβασης χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής προκειμένου να είναι σε θέση κανείς να κατανοήσει το γενικότερο πλαίσιο της εποχής στην οποία αναφερόμαστε. Δεν είναι τυχαίο που τα εξερευνητικά ταξίδια συνέπεσαν χρονικά με τη γέννηση του (εμπορικού) καπιταλιστικού συστήματος και τη διάλυση του παλαιού καθεστώτος φεουδαρχίας που χαρακτήριζε τον τότε ευρωπαϊκό κόσμο. Η μετάβαση από τον Μεσαίωνα στους Νεότερους Χρόνους υπήρξε το αποτέλεσμα ακριβώς αυτής της ευρωπαϊκής εξάπλωσης η οποία κατάφερε να θέσει τις προϋποθέσεις για την εμφάνιση και την εδραίωση της πρώτης φάσης του καπιταλιστικού συστήματος. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και ο Κρεμμυδάς (2006), η μετάβαση αυτή δεν αποτέλεσε ένα αμιγώς ιστορικό γεγονός αλλά ένα μωσαϊκό γεγονότων και καταστάσεων το οποίο οδήγησε όχι μόνο στην οικονομική (και γεωγραφική) ενοποίηση και οργάνωση της παγκόσμιας αγοράς αλλά και στην ανάδειξη νέων χαρακτηριστικών γνωρισμάτων του κοινωνικού βίου.

Είναι γεγονός ότι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του κοινωνικού βίου άλλαξαν. Το εμπόριο που αναπτύχθηκε μέσω των εξερευνητικών ταξιδιών οδήγησε στην γέννηση του εμπορικού καπιταλισμού (16ο με 18ο αιώνα), στην πρώτη δηλαδή φάση της ιστορίας του καπιταλιστικού συστήματος. Τα ταξίδια των Ευρωπαίων – που είχαν αρχικώς εξερευνητικό χαρακτήρα – κατάφεραν να δημιουργήσουν πανίσχυρους εμπορικούς δεσμούς μεταξύ των ευρωπαϊκών μητροπόλεων και των υπερπόντιων χωρών και να μετατοπίσουν σταδιακά το κέντρο βάρους της οικονομικής δραστηριότητας από τη Μεσόγειο στις ακτές του Ατλαντικού (κεντρική και βόρεια Ευρώπη) – μια μετακίνηση γνωστή και ως «Εμπορική Επανάσταση». Τα ζαχαροκάλαμα, ο καφές, οι καλλιέργειες αραβοσίτου και πατάτας, η εισροή πολύτιμων μετάλλων (χρυσού και αργύρου ως επί το πλείστον) από τα πλούσια κοιτάσματα της κεντρικής και νοτίου Αμερικής, τα καρυκεύματα, τα μπαχαρικά και ο κασσίτερος της Ινδίας σύντομα θεωρήθηκαν ευρωπαϊκά δεδομένα (και κεκτημένα). 

Όπως όμως κάθε επανάσταση, έτσι και η περίφημη Εμπορική, συνοδεύτηκε από ορισμένα αποτελέσματα των οποίων τη παρουσία μπορεί κανείς να εντοπίσει μέχρι και τις μέρες μας. Το πρώτο και το βασικότερο ήταν η άνοδος του καπιταλισμού, ενός συστήματος παραγωγής, διανομής και ανταλλαγής δια μέσω του οποίου ο συσσωρευμένος πλούτος των ιδιωτών επενδύεται αποσκοπώντας αποκλειστικά στην αύξηση του κέρδους. Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό της Εμπορικής Επανάστασης ήταν η ανάπτυξη της τραπεζικής δραστηριότητας, με τις ιταλικές οικογένειες (Μέδικοι) να κατέχουν, αρχικώς, τα ηνία των ηγετικών (και κερδοσκοπικών) αυτών επιχειρήσεων. Τη συσσώρευση του πλούτου των ιδιωτικών αυτών χρηματιστηριακών οίκων ακολούθησε η ίδρυση των πρώτων κρατικών τραπεζών προκειμένου να εξυπηρετηθούν αυτή τη φορά οι οικονομικές ανάγκες των εθνών-κρατών. Μερικά ακόμη αποτελέσματα ήταν η επέκταση των πιστωτικών διευκολύνσεων, η παρακμή των συντεχνιών και η άνοδος νέων βιομηχανιών, η καθιέρωση της χρήσης του οικοτεχνικού συστήματος στην εργασία, οι ριζικές αλλαγές στην οργάνωση των επιχειρήσεων και η ανάπτυξη των μετοχικών εταιρειών και τέλος, η ανάπτυξη εθνικών, νομισματικών συστημάτων.

Προηγουμένως αναφερθήκαμε στους ισχυρούς δεσμούς που αναπτύχθηκαν μεταξύ των ευρωπαϊκών μητροπόλεων και των υπερπόντιων χωρών καθώς και στις νέες εμπορικές-οικονομικές ισορροπίες που καθιερώθηκαν. Πόσο ισχυροί υπήρξαν άραγε αυτοί οι δεσμοί και το κυριότερο, πόσο καθοριστικοί για τις οικονομικές αλλαγές που ακολούθησαν ; Το Βρετανικό παράδειγμα μας δίνει την απάντηση που ζητούμε. Αναφέρομαι φυσικά στην περιβόητη Βιομηχανική Επανάσταση που απογειώνεται στην Αγγλία κατά την εικοσαετία 1780-1800. Η Επανάσταση αυτή, συμπεριλαμβανομένης της κατάληψης της Βαστίλλης (1789), αποτελούν δικαίως (και για διαφορετικούς λόγους) τα ορόσημα του 18ου αιώνα. Πώς θα μπορούσε άλλωστε να μην αποτελεί ορόσημο όταν σε μια Ευρώπη κατά κόρον αγροτική (προβιομηχανική), η Βιομηχανική Επανάσταση καταφέρνει να θέσει τα θεμέλια του βιομηχανικού καπιταλισμού και να μετατρέψει τις τότε αγορές του κόσμου από ημιαποικιακές σε αποικιακές. 

Πώς κατέστη αυτό εφικτό ; Σε πρώτη φάση μέσω της ανάπτυξης ενός νέου εργοστασιακού συστήματος παραγωγής το οποίο είχε τα εξής τρία βασικά χαρακτηριστικά: a) η υποκατάσταση του ανθρώπου από τη μηχανή, β) η αντικατάσταση των παραδοσιακών πηγών ενέργειας από νέες (ιδιαίτερα από το γαιάνθρακα), γ) η χρήση νέων και άφθονων πρώτων υλών (κυρίως ανόργανων). Σε όλα αυτά φυσικά συνέβαλαν τα τεχνολογικά επιτεύγματα (ατμομηχανές) και η αύξηση του πληθυσμού. Σε δεύτερη φάση ακολουθεί η οικονομική συγκυρία την οποία συγκροτούν τόσο η αποικιακή εξάπλωση όσο και η βαμβακοβιομηχανία. Το υπερπόντιο εμπόριο και συγκεκριμένα οι φυτείες των Δυτικών Ινδιών (τότε αγγλική αποικία) προμήθευαν το μεγαλύτερο μέρος του ανεπεξέργαστου βαμβακιού για τη βρετανική βιομηχανία, και σε αντάλλαγμα οι καλλιεργητές των φυτειών αγόραζαν σεβαστές ποσότητες από τα καρό βαμβακερά υφάσματα του Μάντσεστερ. Σταδιακά και σχεδόν φυσικά θα έλεγε κανείς, η Ινδία αποβιομηχανίστηκε και κατέληξε αγορά για τα βαμβακερά του Λάνκασερ. Η ανατροπή αυτή αποτελεί ιστορικό ορόσημο στην παγκόσμια ιστορία, αφού από αρχαιότατων χρόνων η Ευρώπη εισήγε πάντα από την Ανατολή περισσότερα από όσα εξήγε σε αυτή. Τα βαμβακερά λοιπόν, όχι μόνον ανέτρεψαν αυτή την παγιωμένη ισορροπία αλλά και επηρέαζαν έκτοτε και για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα ολόκληρη την βρετανική οικονομία. Το παράδειγμα της τότε Βρετανικής αποικιοκρατικής δύναμης δόθηκε για να κατανοήσουμε καλύτερα πόσο εξαρτημένες ήταν οι ευρωπαϊκές αγορές από τις υπερπόντιες αποικίες τους και για να αναδείξουμε, μέσα από τα συμφραζόμενα, την σπουδαιότητα των εξερευνητικών ταξιδιών, τα οποία αν δεν είχαν προηγηθεί τίποτα από όλα αυτά δεν θα είχαν συμβεί (τουλάχιστον σε οικονομικό και σίγουρα σε πολιτικό επίπεδο).

Ας επανέλθουμε όμως στο κυρίως ζητούμενο του κειμένου μας γιατί, στο μεσοδιάστημα, οι Ευρωπαίοι ήρθαν σε άμεση επαφή και με τους ιθαγενείς, ή πιο σωστά, με τους αυτόχθονες των νεοανακαλυφθέντων περιοχών. Όπως μπορείτε να φανταστείτε, η μεταξύ τους αλληλεπίδραση προκάλεσε πολλές – θρησκευτικές πρωτίστως – αναταραχές. Ένα από τα βασικότερα θέματα που ανέκυψαν ήταν η δυνατότητα της ιστορικής σύνδεσής των Ευρωπαίων με τους ιθαγενείς. Οι “πολιτισμένοι” λευκοί Ευρωπαίοι και συγκεκριμένα οι εκπρόσωποι της χριστιανικής θεολογίας  διερωτούνταν εάν οι ιθαγενείς του Νέου Κόσμου ήταν πράγματι ανθρώπινα όντα με ψυχές που μπορούν να λυτρωθούν. Όντας μάλιστα βαθύτατα πεπεισμένοι ότι πρόκειται ουσιαστικά για πρωτόγονους και άξεστους άγριους, θεώρησαν, αρχικώς, την ένταξή τους στην ενιαία οικογένεια της θεϊκής δημιουργίας ανέφικτη και εξωπραγματική. Υπό αυτό λοιπόν το πρίσμα, ο Θωμάς ο Ακινάτης διακηρύττει ότι οι ιθαγενείς είναι άνθρωποι ατελείς και «από τη φύση δούλοι» των Ευρωπαίων, μια διατύπωση η οποία εν συνεχεία επαναπροσδιορίστηκε από τους ισπανούς θεολόγους Bartolomé de las Casas (Μπαρτολομέ δε Λας Κάσας) και José de Acosta (Χοσέ δε Ακόστα) ως «από τη φύση παιδιά». Η μετατόπιση αυτή και η δυνατότητα του προσηλυτισμού που δόθηκε στους ιθαγενείς στην ουσία τους επέτρεψε να συνεχίσουν να ζουν, αυτή τη φορά όμως ως μέλη της ίδιας ανθρώπινης οικογένειας.

Διατυπώθηκαν πάντως πολλές θεωρίες για την καταγωγή και τη προέλευσή τους. Στο επίκεντρο της προσοχής βρέθηκαν σε πρώτη φάση οι Ινδιάνοι της Αμερικής με τους οποίους οι Ευρωπαίοι αναγκάστηκαν εξ αρχής να συσχετιστούν λόγω του αποικισμού. Πολλοί ήταν εκείνοι που ισχυρίστηκαν ότι ήταν απόγονοι επιζώντων από τη βυθισμένη ήπειρο της Ατλαντίδας. Ένα άλλο υποθετικό σενάριο τους ταύτιζε με τις δέκα χαμένες φυλές του Ισραήλ, ενώ μια άλλη εκδοχή τους παρουσίαζε να μεταναστεύουν στην Αμερική από τη βόρεια Ασία μέσω του Βερίγγειου Πορθμού

Ολοκληρώνοντας, οι προσπάθειες συγκερασμού των φυσικών παρατηρήσεων (φαινότυπος ιθαγενών) με τη χριστιανική θεολογία οδήγησαν στη θεωρία της μονογένεσης και της πολυγένεσης. Σύμφωνα με την θεωρία της μονογένεσης όλες οι ανθρώπινες φυλές ανήκουν σε ένα ενιαίο είδος, με κοινή καταγωγή και ανατομικές διαφορές που προκλήθηκαν στο πέρασμα του χρόνου από φυσικούς παράγοντες (βλέπε Δαρβίνο και θεωρία της εξέλιξης). Αντίθετα, η θεωρία της πολυγένεσης υποστηρίζει ότι οι ανθρώπινες φυλές αποτελούν διαφορετικά είδη, με διαφορετική καταγωγή και ανατομικές διαφορές που είναι αμετάβλητες και εγγενείς στην κάθε φυλή.

Εικόνα SEQ Εικόνα \* ARABIC 5 Ο Βερίγγειος Πορθμός είναι θαλάσσιο στενό μεταξύ του Ακρωτηρίου Ντεζνιόβ της Τσουκότκας (Ρωσίας), που είναι το ανατολικότερο σημείο της Ασίας, και του Ακρωτηρίου του πρίγκιπα της Ουαλίας της Αλάσκα, που είναι το δυτικότερο σημείο της αμερικανικής ηπείρου (Πηγή: https://curiousrat.blogspot.com/2012/04/diomedi-islands.html).

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Burns, Μ. Ε. (2006). Ευρωπαϊκή Ιστορία. Ο Δυτικός Πολιτισμός : Νεότεροι Χρόνοι. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Κρεμμυδάς, Β. (2006). Εισαγωγή στην Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης (16ος-20ος αιώνας). Αθήνα: Εκδόσεις Τυπωθήτω.

Ευθυμίου, Μ. (2017). Μόνο λίγα Χιλιόμετρα. Ιστορίες για την Ιστορία. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη.

Bayly, Ch. A. (2013). Η Γέννηση του Νεωτερικού Κόσμου 1780-1914. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Κολιόπουλος, Σ. Ι. (2001). Νεώτερη Ευρωπαϊκή Ιστορία 1789-1945. Από τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Βάνιας.

Erickson, P. & Murphy, L. (2002). Ιστορία της Ανθρωπολογικής Σκέψης. Αθήνα: Κριτική.

Hobsbawm, E. (2015). Η Εποχή των Επαναστάσεων. Αθήνα: Εκδόσεις ΜΙΕΤ. 

  δείτε επίσης

Η ΑΓΝΩΣΤΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΟΥ ALFRED HITCHCOCK – Part 1

Ο Alfred Joseph Hitchcock γεννήθηκε στο Λονδίνο στις 13 Αυγούστου 1899 και πέθανε...
διαβάστε περισσότερα

Αφιέρωμα στον Θ. Μικρούτσικο στο Ηρώδειο – Το φεστιβάλ ξεκινά με μια βραδιά που υπόσχεται πολλά.

Το φετινό φεστιβάλ του Ηρώδειου ξεκινά στις 15 - 15 Ιουλίου με ένα μουσικό αφιέρωμα...
διαβάστε περισσότερα

Ο Πολιτισμός ως Δούρειος Ίππος

 Ο Πολιτισμός ως έννοια προκύπτει στη...
διαβάστε περισσότερα

Η φωτογραφία της Τίνα Μοντόττι

Έπεσα επάνω στο όνομα της διαβάζοντας με...
διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Θέατρο: Τρεις διαφορετικές παραστάσεις σε μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους.

Στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας "Όλη η Ελλάδα...
διαβάστε περισσότερα

Προσφυγή στο ΣτΕ για τα αρχαία του σταθμού Βενιζέλου από την Κίνηση Πολιτών Θεσσαλονίκης για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η ανακάλυψη των αρχαιολογικών ευρημάτων...
διαβάστε περισσότερα

Παγκαλλιτεχνική διαμαρτυρία στο κέντρο της Αθήνας

Το απόγευμα της Τετάρτης πραγματοποιήθηκε παγκαλλιτεχνικό συλλαλητήριο στο κέντρο...
διαβάστε περισσότερα

Αντί Εξόδου: Google Arts & Culture Rijksmuseum

Το Μουσείο Rijks του Άμστερνταμ ενώνει τις δυνάμεις του με την Google για την...
διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Θέατρο: Τρεις διαφορετικές παραστάσεις σε μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους.

Στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας "Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός" του Υπουργείου...
διαβάστε περισσότερα

Προσφυγή στο ΣτΕ για τα αρχαία του σταθμού Βενιζέλου από την Κίνηση Πολιτών Θεσσαλονίκης για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η ανακάλυψη των αρχαιολογικών ευρημάτων στον χώρο του υπό κατασκευή σταθμού...
διαβάστε περισσότερα

Exhibition alert

Έκθεση των πτυχιακών θέσεων των τελειόφοιτων της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών

Από Σήμερα 17 Ιουνίου παρουσιάζεται έκθεση από τους τελειόφοιτους της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών για την παρουσίαση των πτυχιακών τους. Η έκθεση που θα πραγματοποιηθεί στον εκθεσιακό χώρο της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών, Αίθουσα Νίκος Κεσσανλής, στην οδό Πειραιώς...
περισσότερα

 

Μόνιμες στήλες