Από την Εποχή της Μαγείας στην Εποχή της Επιστήμης: ανθρώπινος νους και κοσμολογία (μέρος α΄)

Γνωρίστε τoν αρθρογράφο

Γιάννη Ταβερναράκη

«Για αυτόν που έχει πίστη, καμία εξήγηση δεν είναι αναγκαία. Για αυτόν που δεν έχει πίστη, καμία εξήγηση δεν είναι δυνατή»

(Θωμάς Ακινάτης – Ιταλός μοναχός φιλόσοφος και θεολόγος)

 

Αγαπητοί αναγνώστες,

Αυτή την φορά επιλέγω ένα μονοπάτι δυσβατότερο και συνθετότερο μεν αλλά εξαιρετικά πλούσιο σε πηγές και φυσικά, ξανά ανθρωποκεντρικό. Στο παρόν πρώτο μέρος του αφιερώματος θα μας απασχολήσουν, επιγραμματικά, ένννοιες οι οποίες τείνουν να περιστρέφονται και να στοιχείωνουν διαχρονικά τον ανθρώπινο νου. Γενικές ιδέες, ερμηνείες και αντιλήψεις που έχουν οι άνθρωποι για τη δημιουργία του κόσμου στον οποίο ζουν, όπως και για τη θέση τους στον κόσμο αυτό. Η πίστη στο υπερφυσικό (και το μαγικό), το έμφυτο υπαρξιακό, η επιστήμη και κυρίως η θρησκεία θα αποτελέσουν, πιο συγκεκριμένα, τον κεντρικό άξονα της φιλοσοφικής μας αναζήτησης. Με μία λέξη, θα εμβαθύνουμε σε αυτό που στην κοινωνική και πολιτισμική ανθρωπολογία χαρακτηρίζουμε συχνά ως κοσμολογία.

 

Δημιουργισμός εναντίον Δαρβινισμού ή δογματισμός εναντίον επιστήμης ;

Ας ξεκινήσουμε αποσαφηνίζοντας το περιεχόμενο των εννοιών. Αξίζει εισαγωγικά να αναφέρουμε ότι οι σύγχρονες αυτές έννοιες του «δημιουργισμού» και του «δαρβινισμού» αποτελούν, διαχρονικά, το μήλο της έριδος μεταξύ επιστήμης και θρησκείας, μεταξύ λογικής και τυφλού παραλογισμού, μεταξύ πειραματισμού (εμπειρισμού δηλαδή) και άκριτης αποδοχής. Ως δημιουργισμός, εννοείται η θρησκευτική πίστη πως το σύμπαν και η ζωή δημιουργήθηκαν εκ του μηδενός από μια θεϊκή οντότητα, απορρίπτοντας κατά αυτό τον τρόπο τις γνωστές  επιστημονικές  εξηγήσεις σχετικά με τη δημιουργία του κόσμου και ειδικότερα την εξελικτική βιολογία. Στον αντίποδα, η θεωρία της εξέλιξης μέσω της φυσικής επιλογής, ή αλλιώς, ο «δαρβινισμός» όπως ονομάστηκε, συνδέεται με τις απόψεις που εξέφρασε ο φυσιοδίφης Κάρολος Δαρβίνος (Charles Darwin) για τη βιολογική εξέλιξη των έμβυων όντων. Η ιστορική λοιπόν διαφωνία γύρω από την ιδεά της βιολογικής εξέλιξης αφορά την καταγωγή των ειδών. Από πού προέρχονται δηλαδή τα είδη και ποιος τα δημιούργησε ;

Η παραδοσιακή επιστημονική απάντηση που βασιζόταν στο Χριστιανισμό ήταν ότι ο Θεός δημιούργησε όλα τα είδη τα οποία είναι αμετάβλητα και σταθερά. Τα είδη αυτά δεν εξαφανίζονται ούτε μπορούν να μετεξελιχθούν. Επιπλέον, τα είδη είναι οργανωμένα σύμφωνα με μια σταθερή γραμμική ιεραρχία που είχε περιγραφεί απ τους φιλοσόφους του Μεσαίωνα ως η Μεγάλη Αλυσίδα της Ύπαρξης. Οι ριζοσπαστικοί και περισσότερο φιλευλεύθεροι βιολόγοι, από την άλλη, υποστήριζαν ότι τα είδη έχουν δημιουργηθεί από τη φύση, είναι μεταβλητά, ενώ μπορούν να εμφανιστούν ή να εξαφανιστούν λόγω φυσικών αιτιών. Την άποψη αυτήν υιοθέτησε και ο Δαρβίνος διατυπώνοτας πως όλοι οι οργανσιμοί επιδίδονται σε έναν αγώνα για επιβίωση που οδηγεί στην επιβίωση του καλύτερα προσαρμοζόμενου. Οι βιολόγοι που ενέμεναν στις ιδέες αυτές αποκαλούταν μεταμορφιστές ή, αργότερα, εξελικτιστές. (Erickson & Murphy, 2002)

 

Εικόνα 1 Η γελοιογραφημένη εκδοχή της ανθρώπινης εξέλιξης (Πηγή: https://www.newside.gr/2017/04/skliri-alitheia-anthropini-ekseliksi-mesa-satirika-skitsa-valoun-skepseis/#)

 

«Dare to Know»

«Dare to Know», ή αλλιώς, «Τόλμα να Μάθεις. Αυτό ήταν το μότο που καθόρισε σε τεράστιο βαθμό τον προσανατολίσμο της ανθρώπινης σκέψης κατά την εποχή του Διαφωτισμού. Προηγουμένως όμως, σε μια μεσαιωνική εποχή γεμάτη από θεϊκές υποδείξεις, στερεότυπα και προκαταλήψεις, ο άνθρωπος ουδέποτε υπήρξε κύριος του εαυτού του. Το σύμπαν ολόκληρο, ο φιλοσοφικός στοχασμός της εποχής και τα ανθρώπινα όνειρα περιστρέφονταν γύρω από τα Επέκεινα (την μεταθανάτια ζωή δηλαδή), τα προτάγματα και τις άνγωστες βουλήσεις μιας υπερφυσικής δύναμης, μιας δύναμης αόρατης αλλά παρ’ όλα αυτά αδιανόητα επιβλητικής. Η Θρησκεία φρόντιζε να υπενθυμίζει συστηματικά στους άνδρες και τις γυναίκες του Μεσαίωνα ότι ο κόσμος δεν ελεγχόταν από φυσικούς νόμους αλλά από υπερφυσικές δυνάμεις. Η λέξη που αποτύπωνε το νόημα αυτού του συλλογισμού ήταν superstition, δηλαδή πρόληψη, ή αλλιώς, δεισιδαιμονία.

Περί τα τέλη όμως του 17ου και κυρίως στις αρχές του 18ου αιώνα τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν και το ενδιαφέρον του κοινωνικού συνόλου να μετατοπίζεται οριστικά. Το πνευματικό κίνημα, ή αλλιώς, ο μοχλός αυτής της ανατροπής ονομάστηκε Διαφωτισμός (Enlightenment) ενώ η κινητήρια δύναμη που αντικατέστησε τον σκοταδισμό της μεσαιωνικής κοσμολογίας, Επιστήμη. Ως απόρροια της Επιστημονικής Επανάστασης που είχε προηγηθεί, οι ορθολογικές ιδέες του Διαφωτισμού κατάφεραν να απελευθερώσουν τον άνθρωπο από οποιοδήποτε θρησκευτικό κατάλοιπο τον κρατούσε προσκολλημένο σε μια οριοθετημένη και συντηρητική “εκκλησιατική” ζωή. Η επιστήμη είχε πλέον τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο. Οι άνθρωποι συνειδητοποίησαν τότε ότι πίσω από κάθε ενέργεια κρύβεται πάντοτε μια φυσική αιτία. Φως έλουσε γεναιόδωρα τον ανθρώπινο νου ο οποίος, υπό αυτές λοιπόν τις συνθήκες, άρχισε να αμφισβητεί και να επεξεργάζεται ξανά -και μετά από πολλούς αιώνες- δεδομένα και πληροφορίες που αφορούσαν αποκλειστικά εκείνον.

Δεν θα έπρεπε βέβαια να σταθούμε μονάχα στα παραπάνω. Η σπουδαιότητα του Διαφωτισμού ξεπερνά κάθε απλή θεωρητική τοποθέτηση και πληροφορία. Την άποψη αυτήν άλλωστε θα μπορούσε να μας την επιβεβαιώσει και ο διεθνούς φήμης συγγραφέας και παραγωγός Richard Holloway, ο οποίος στο βιβλίο του με τίτλο A Little History of Religion (2016) τοποθετείται με τρόπο σαφή και περιεκτικό. Συγκεκριμένα αναφέρει πως, σε ό,τι αφορά το ζήτημα της θρησκείας, οι αρχές και αξίες του Διαφωτισμού οδήγησαν συνολικά σε δύο συμπεράσματα. Το πρώτο υποστήριζε τη συνύπαρξη πολλών διαφορετικών θρησκειών εντός της ίδιας κοινωνίας, αναγνωρίζοντας πως αυτός είναι ο μοναδικός τρόπος για να επιτευγχθεί και να εξασφαλιστεί οριστικώς η ασφάλεια και η ειρήνη των λαών. Υπό αυτό λοιπόν το πλαίσιο, η απαγόρευση των διακρίσεων και η καλλιέργεια της αποδοχής θα έπρεπε από τότε και στο εξής να θεσπιστούν ως κανόνες απαραβιάστοι και καθολικοί. Το δεύτερο συμπέρασμα εξέταζε τον κοινωνικό ρόλο της θρησκείας και τα προνόμια που θα έπρεπε να παραχωρηθούν στον θεσμό της εκκλησίας προκειμένου αυτή να είναι σε θέση να ασκεί επιρροή και εξουσία. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και ο συγγραφέας «The authority of religious leaders should be confined to their own faith communities (Holloway, 2016: 233)». Σε ελεύθερη μετάφραση αναφέρει δηλαδή πως το προκαθορισμένο από την πολιτεία πλαίσιο εντός του οποίου θα μπορούν οι θρησκευτικοί ηγέτες να ασκούν εξουσία δεν θα πρέπει να ξεπερνά τα όρια του κατηχητικού ή τους χώρους λειτουργίας των εκκλησιαστικών ναών.

Θα μπορούσε βέβαια στο σημείο αυτό να διερωτηθεί κανείς σε ποια γεωγραφικά σημεία του κόσμου μας έχουν εφαρμοστεί αυτές οι αρχές του Διαφωτισμού. Ενδιαφέρον έχει και πάλι η προσέγγιση του Holloway ο οποίος συγκρίνει την περίπτωση των ΗΠΑ με εκείνη της Ευρώπης. Η αλήθεια είναι λοιπόν ότι η κατάσταση ήταν εξ αρχής ριζικά διαφορετική. Οι ΗΠΑ αποτελούν το μοναδικό κράτος παγκοσμίως που εφάρμοσε αυστηρά και κατά γράμμα την αρχή περί διακριτών ρόλων. Ο κύριος συντάκτης της Διακήρυξης της Ανεξερτησίας και τρίτος πρόεδρος των ΗΠΑ, Thomas Jefferson, όντας βαθιά επηρεασμένος από τις αξίες της Γαλλικής Επανάστασης παρότρυνε τον Αμερικανικό λαό να ορθώσει ένα διαχωριστικό τείχος μεταξύ Εκκλησίας και Κράτους. Στην Ευρώπη η κατάσταση ήταν αρκετά πιο περίπλοκη καθώς οι δεσμοί μεταξύ κράτους και εκκλησίας ήταν διαχρονικά πολύ μπερδεμένοι και αλληλοεξαρτώμενοι. Αυτό βέβαια δεν μπόρεσε να εμποδίσει την σταδιακή υποβάθμιση της θρησκευτικής εξουσίας. Αυτό που συνέβη στην Ευρώπη ήταν η ανάδυση αυτού που σήμερα χαρακτηρίζουμε ως κοσμικό κράτος (secular state). Σταδιακά λοιπόν η επιρροή της εκκλησίας άρχισε να αποδυναμώνεται και η ανθρώπινη σκέψη και λογική να εκλαμβάνονται ως τα “αντώνυμα” των θρησκευτικών αποκαλύψεων.

Η αλήθεια είναι ότι ο διαχωρισμός αυτός συνεχίζει να υφίσταται μέχρι και τις μέρες μας. Πώς ; Ας εξετάσουμε τα παραδείγματα των έμφυλων διακρίσεων και της ομοφυλοφιλίας. Είναι ευρέως γνωστό ότι τα ιερά κείμενα πολλών θρησκειών περιέχουν διακρίσεις εις βάρος του γυναικείου φύλου, ενώ παράλληλα αποδοκιμάζουν οποιαδήποτε ιδέα απομακρύνεται από την θεωρία της ετεροσεξουαλικότητας. Με απλά λόγια, οτιδήποτε δεν βασίζεται στο παραδοσιακό χριστιανικό ιδεώδες του ανδρόγυνου απορρίπτεται και καταδικάζεται. Φυσικά για ένα κοσμικό νου (secular mind) οι αντίληψεις αυτές ακούγονται γελοιότητες και κατάλοιπα ενός κόσμου ξεχασμένου και τρομακτικά επικίνδυνου.

 

Εικόνα 2 John Trumbull, Η Διακήρυξη της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας, 1819 (Πηγή: http://www.history.com/topics/americanrevolution/declarationofindependence)

 

Εικόνα 3 Anicet Charles Gabriel Lemonnier, Το σαλόνι της Madame Geoffrin στα 1755 (1812) (Πηγή: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Salon_de_Madame_Geoffrin.jpg)

Όλα αυτά όμως είναι γεγογότα και ζητήματα σύγχρονα. Το ανθρώπινο είδος, πάντως, δεν βρήθηκε να περιβάλεται ξαφνικά από μονοθεϊστικές ιδέες και θρησκείες. Αντιθέτως, αυτό είναι το αποτέλεσμα, ή αλλιώς, το τελικό προϊόν μιας σειράς πολιτισμικών μετασχηματισμών. Πώς φτάσαμε όμως μέχρι εδώ ; Ας προσπαθήσουμε λοιπόν να εξετάσουμε ένα-ένα τα ζητούμενα που μας απασχολούν, παραθέτοντας για αρχή μερικούς ορισμούς για τις έννοιες που μας ενδιαφέρουν.

 

Θρησκεία, Μαγεία και Επιστήμη: ορισμοί και διακρίσεις

Ας ξεκινήσουμε με μια παραδοχή. Η ανάγκη του να πιστεύει κανείς σε δυνάμεις υπερφυσικές και ανώτερες είναι σχεδόν τόσο παλιά όσο και το ίδιο το ανθρώπινο είδος. Διαχρονικά η ουσία του θρησκευτικού αισθήματος παραμένει η ίδια, ενώ αυτό που τείνει να αλλάζει είναι οι ταμπέλες και οι συνθήκες που οδηγούν στην ανάδυσή του. Κανείς πάντως δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι οι θρησκείες έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη των κοινωνιών, από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα. Δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις όπου πόλεμοι είτε επαναστάσεις απέκτησαν τελικά (και) πρόσημο θρησκευτικό (βλέπε Ελληνική Επανάσταση) αλλά ούτε και λίγες οι φορές εκείνες κατά τις οποίες κράτη, εθνικές συνειδήσεις και κοινωνικές συμπεριφορές επηρεάστηκαν ή διαμορφώθηκαν εξ ολοκλήρου βασιζόμενα σε ιερά θρησκευτικά βιβλία ή σε απόψεις προφητών (βλέπε Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν, Αφγανιστάν, Ισραήλ και Σουδική Αραβία).

Βλέπετε, η επίκαιρη έννοια του «πλουραλισμού» (ο όρος προέρχεται από τη λατινική λέξη pluralis που σημαίνει πλήθος, πληθυντικός), δηλαδή η ιδέα της ύπαρξης ή της συν-ύπαρξης πολλαπλών ιδεολογιών, πολιτισμικών συστημάτων και συμπεριφορών, οικονομικών σχέσεων, εθνικών ιδιαιτεροτήτων, κοινωνικών ταυτοτήτων και θρησκευτικών επιλογών δεν προυπήρξε των σημερινών παγκόσμιων θρησκειών αλλά ούτε και έχει γίνει πλήρως αποδεκτή -ή μάλλον δεν έχει γίνει εφικτή η εφαρμογή και η αφομοίωσή της- από όλα τα κράτη του κόσμου. Σε αυτό θα μπορούσε δηλαδή να καταλήξει κάποιος όταν παρακολουθεί καθημερινά βιαιοπραγίες, πολεμικές συρράξεις και δολοφονίες εκ προμελέτης στο όνομα ενός Θεού ή ιερού βιβλίου.

Προκειμένου λοιπόν να μελετηθούν οι παρενέργειες των παραπάνω ακραίων ή μη θρησκευτικών πεποιθήσεων στην συμπεριφορά των ανθρώπων, πληθώρα ανθρωπολόγων και κοινωνιολόγων επιχειρεί διαχρονικά να ορίσει κατ’ αρχάς το περιεχόμενο της έννοιας. Άραγε, μπορεί τελικά να δοθεί ένας ενιαίος και ολιστικός ορισμός ; Εισαγωγικά, η απάντηση θα ήταν μάλλον αρνητική και τούτο διότι «ο όρος (θρησκεία) προυποθέτει λακωνική διατύπωση, ενώ οι θρησκείες είναι πολλές και τα ουσιαστιακά τους γνωρίσματα πολύπλευρα (Ζιάκας, 1996: 38)». Από την άλλη πλευρά, κατά τον σύχρονο κοινωνιολόγο, Antony Giddens, «οι θρησκείες προυποθέτουν ένα σύνολο συμβόλων, που προκαλούν αισθήματα σεβασμού ή δέους και συνδέονται με τελετουργικά ή τελετουργίες, στις οποίες μετέχει μια κοινότητα πιστών (Giddens, 2002: 571)».

Ειδικότερα όμως, οι κοινωνικοί επιστήμονες έχουν ταξινομήσει τους ορισμούς που κατά καιρούς δόθηκαν ή δίνονται για τη θρησκεία βασιζόμενοι στην εξής διπλή τυπολογία: α) στους Ουσιοκρατικούς ορισμούς και β) στους Λειτουργικούς ορισμούς. Στην πρώτη κατηγορία συγκαταλέγονται ορισμοί οι οποίοι εστιάζουν στις εσωτερικές πτυχές της θρησκείας καθώς και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά γνωρίσματά της όπως είναι, παραδείγματος χάριν, η θρησκευτική πίστη. Στην δεύτερη κατηγορία η θρησκεία εκλαμβάνεται ως το αποτέλεσμα μιας κοινωνικής διεργασίας η οποία επιδιώκει να παρέχει λυτρωτικές απαντήσεις στα υπαρξιακά ερωτήματα των ανθρώπων που ενδεχομένως να γεννά μια φυσική καταστροφή, ένας αιφνίδιος θάνατος, ένας πόλεμεος, μια ξηρασία, μια επιδημία, κ.ά. Με απλά λόγια, η εκδοχή αυτή περιλαμβάνει ορισμούς οι οποίοι επεξεργάζονται τους τρόπους δια μέσω των οποίων η θρησκεία καταφέρνει να διατηρεί την κοινωνική υγεία και συνοχή σε σταθερή τροχιά (Καραμούζης, 2015).

Σε ό,τι αφορά τους ουσιοκρατικούς ορισμούς, ενδιαφέρον παρουσιάζει, κατ’ αρχάς, η περίπτωση του ανθρωπολόγου Edward Tylor, ο οποίος όρισε τη θρησκεία ως «πίστη σε πνευματικά όντα» (1913: 8). Επειδή όμως ο παραπάνω ορισμός μπορούσε να περιλαμβάνει έννοιες όπως αυτή της μαγείας και της μαγγανείας[1], γεννήθηκε στη συνέχεια η κατηγορία των μαγικο-θρησκευτικών δοξασιών που ήταν αρκετά ευρεία ώστε να μπορεί να συμπεριλάβει όλα τα παραπάνω.

Εν συνεχεία, ένας άλλος ανθρωπολόγος, ο James Frazer, στο μνημειώδες 12τομο έργο του The Golden Bough (Ο χρυσός κλώνος) υποστηρίζει την ακόλουθη διάκριση:

Η μαγεία[2] βασίζεται στην παραδοχή ότι στη φύση ένα γεγονός ακολουθεί απαραίτητα και απαρέγκλιτα κάποιο άλλο, δίχως να χρειάζεται κάποια πνευμαική ή προσωπική παρέμβαση. Κατ’ αυτό τον τρόπο, η θεμελιώδης σύλληψη της ταυτίζεται με αυτή της σύγχρονης επιστήμης υποκείμενη στο όλο σύστημα είναι η πίστη στην τάξη και την ομοιομορφία της φύσης, πίστη υπονοούμενη, μα συνάμα πραγματική και σταθερή. (1922: 49)

Σε αντιδιαστολή:

Θρησκεία είναι η συμφιλίωση του ανθρώπου με δυνάμεις ανώτερες του ή ο εξευμενισμός των δυνάμεων αυτών που πιστεύεται ότι ελέγχουν και κατευθύνουν τη φύση και την ανθρώπινη ζωή, Η θρησκεία, ορισμένη κατ΄ αυτό τον τρόπο, αποτελείται από δύο βασικά στοιχεία, ένα θεωρητικό και ένα πρακτικό. Το μεν πρώτο εκφράζεται με την πίστη σε δυνάμεις ανώτερες του ανθρώπου, ενώ το δεύτερο με την προσπάθεια να εξευμανιστούν ή να ευαρεστηθούν οι δυνάμεις αυτές. (στο ίδιο, 50)

Όπως ο «πατέρας» της κοινωνιολογικής επιστήμης, Auguste Comte, υποστήριξε ότι όλοι οι κλάδοι της γνώσης πέρασαν από τρία στάδια, ένα θεολογικό, ένα μεταφυσικό και ένα θετικό, έτσι και ο Frazer ισχυρίστηκε ότι η μετάβαση του ανθρώπου από το στάδιο του «πρωτογονισμού» σε εκείνο του «πολιτισμού» έγινε μέσω τριών διαδοχικών σταδίων: α) της μαγείας, β) της θρησκείας και γ) της επιστήμης.

Ο  επόμενος ορισμός που θα μας απασχολήσει προέρχεται από τον ανθρωπολόγο Bronislaw Malinowski (Μπρόνισλαφ Μαλινόφσκι). Βασιζόμενος στα εθνογραφικά πορίσματα που συγκέντρωσε από την εμπειρία του με τους «πρωτόγονους» των νησιών Τρόμπριαντ, ο Malinowski επιβεβαιώνει στο δοκίμιό του Magic, Science and Religion (1974) τον παραπάνω τριμερή διαχωρισμό της σκέψης και βελτιώνει τον αριχκό ορισμό του Frazer διατυπώνοντας τα εξής:

η μαγεία είναι μια πρακτική τέχνη που συνίσταται σε πράξεις οι οποίες δεν είναι παρά μέσα προς έναν οριστικό σκοπό που κάποτε αναμένεται να πραγματωθεί. Η θρησκεία είναι σύνολο από αυτοτελείς πράξεις που αυτές καθαυτές αποτελούν την πραγμάτωση του σκοπού τους…

Η μαγεία… έπρεπε να κληροδοτείται σε καταυθείαν γενεαλογική γραμμή από γενιά σε γενιά… παραμένει… στα χέρια των ειδικών… Η θρησκεία, από την άλλη, είναι υπόθεση όλων των ανθρώπων, υπόθεση στην οποία ο καθένας έχει αναλάβει ενεργητικό και ισοδύναμο ρόλο. (1974: 88-9)

Τέλος, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η θεωρία του Γάλλου κοινωνιολόγου Emile Durkheim, η οποία, αν και εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο των λειτουργικών προσεγγίσεων, ενέχει -ως προς τον ορισμό της- και στοιχεία ουσιοκρατικά που αξίζει να αναφερθούν. Στην περίπτωση λοιπόν αυτή, η θρησκεία ορίζεται ως:

Eνναίο σύστημα πεποιθήσεων και πρακτικών που σχετίζονται με με ιερά πράγματα, πράγματα δηλαδή διαχωρισμένα και απαγορευμένα. Αυτές οι πεποιθήσεις και πρακτικές συνενώνουν σε μια εννιαία ηθική κοινότητα, που ονομάζεται Εκκλησία, όλους εκείνους που τις ασπάζονται και τις ακολουθούν. (1915: 47)

Εικόνα 4 Στιγμιότυπο προσευχής Βουδιστή σε ναό στη Sri Lanka ως μέρος των παραδοσιακών τελετουργιών του νέου έτους (Πηγή: https://www.huffpost.com/entry/religious-symbols-signficance_n_3964458?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAAJyBinxVefoo4KEhzvTUdw9depc4_-9QjC4dBtLxSPKaDBoCqO3XDrfrmfDkinKcqE575RPNZIFd-ABBubZB_Qlkgf-MNhyP8Sa9Ea6DSY7opnmDHbORbmevXI3zEV5OZ3wn9p4B1DA0RJMbseId34Ufno963e9L3P74_brE61y&slideshow=true#gallery/5bb7c1ece4b0159c28b2d075/35)

Ο ορισμός όμως αυτός, αν και πρακτικός, προϋποθέτει την ύπαρξη μιας συνεκτικής κοινότητας καθώς και την αποδοχή μιας οικουμενικής διαίρεσης η οποία ορίζει ότι το σύμπαν και η ανθρώπινη νόηση πάλονται μεταξύ ιερών και βέβηλων δυνάμεων. Θα μπορούσε βέβαια να πει κανείς ότι η αδυναμία επιβεβαιώσης της εν λόγω τοποθέτησης καθιστούν τον όλο συλλογισμό αβάσιμο και μονοδιάστατο. Και τούτο διότι υπάρχουν στις μέρες μας ασκητές και άνθρωποι που επιζητούν την προσωπική σωτηρία μέσω ενός μοναχικού και απομονωμένου δρόμου. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί ο βουδισμός και η αναζήτηση της νιρβάνας, διαδικασία η οποία απαιτεί απομάκρυνση του ανθρώπου από την κοινωνία και κατ’ επέκταση και από τις επίγειες και πρόσκαιρες απολαύσεις ή πειρασμούς. (Νικολαΐδης, 2002)

Όπως τονίσαμε και προηγουμένως. οι λειτουργικοί ορισμοί της θρησκείας σχετίζονται με τις συνέπειες που μπορεί να προκαλέσει αυτή καθαυτή η θρησκευτική πίστη στην κοινωνική ζωή των ανθρώπων. Για οικονομία χώρου και χρόνου επιλέγω να σχολιάσουμε αποκλειστικά τις ερμηνείες του Emile Durkheim, του Karl Marx, του Clifford Geertz, του Freud και τέλος εκείνη του Max Weber.

Σύφωνα λοιπόν με τον Emile Durkheim, η θρησκεία δεν είναι τίποτε περισσότερο από την (αυτο)λατρεία της ίδιας της κοινότητας. Οι τρεις βασικές της λειτουργίες είναι:

 α) της κοινωνικής συνοχής, εφόσον η θρησκεία συμβάλλει στη διατήρηση της κοινωνικής αλληλεγγύης μέσω των κοινών τελετουργιών και πεποιθήσεων,

β) του κοινωνικού ελέγχου, εφόσον οι θρησκευτικοί κανόνες και τα θρησκευτικά ήθη βοηθούν στη διατήρηση της συμμόρφωσης στις δομές εξουσίας και στον κοινωνικό έλεγχο, νομιμοποιώντας το όποιο πολιτικό σύστημα και

 γ) της παροχής νοήματος και σκοπού στην ανθρώπινη ύπαρξη, απαντώντας στα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα για τη ζωή, το θάνατο κ.ά. (Durkheim, 1982).

Συνεχίζοντας, σύμφωνα με τη θεωρία του Karl Marx, η θρησκεία λειτουργεί ως «παυσίπονο – όπιο» που χορηγείται για την αντιμετώπιση των απογοητεύσεων τις οποίες βιώνει ο άνθρωπος στην καθημερινότητά του. Η θρησκεία, σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, «αποπροσανατολίζει τους καταπιεσμένους ανθρώπους από τα καθημερινά τους προβλήματα, μεταθέτοντας την επίλυσή τους σε ένα άλλο μεταφυσικό επίπεδο, έχοντας ως αποτέλεσμα την κοινωνική αλλοτρίωση. Η θρησκεία, σύμφωνα με τον Μαρξ, αποτελεί έναν μηχανισμό κυριαρχίας της άρχουσας τάξης επί της εργατικής, προκειμένου η πρώτη να επιβληθεί στη δεύτερη, να την εκμεταλλεύεται και να την ελέγχει. Με την έννοια αυτή, η θρησκεία συμβάλλει στη διατήρηση της καθεστηκυίας τάξης, των θεσμικών αδικιών και ανισοτήτων, ενώ παράλληλα η νομιμοποίηση των κυρίαρχων κοινωνικών δομών εξουσίας οδηγεί σε ισχυρή αντίσταση κάθε προσπάθειας για κοινωνική αλλαγή (Καραμούζης, 2015: 32)».

Μια σημαντική συμβολή στους ορισμούς της θρησκείας αποτελεί ο πολιτισμικός ορισμός του Clifford Geertz. Σύμφωνα με τον ορισμό αυτό, θρησκεία είναι:

  • ένα σύστημα συμβόλων που ενεργεί, για να (2) εγκαθιδρύσει ισχυρές, διεισδυτικές και μεγάλης διάρκειας διαθέσεις και κίνητρα στους ανθρώπους με το να (3) σχηματίζει αντιλήψεις ενός γενικού κανόνα της ύπαρξης και (4) να ενδύει αυτές τις αντιλήψεις με τόση αύρα πραγματικότητας που (5)να φαίνονται οι διαθέσεις και τα κίνητρα μοναδικά ρεαλιστικά (Geertz, 2011).

Σύμφωνα με τον παραπάνω ορισμό, η θρησκεία γίνεται κατανοητή ως ένα σύστημα συμβόλων που, ωστόσο, δημιουργεί κίνητρα για δράση, παρέχοντας στον άνθρωπο ένα πλαίσιο προσανατολισμού της ίδιας της ύπαρξής του, αλλά και της κοινωνίας ευρύτερα. Ο ορισμός του Geertz συγκεφαλαιώνει τη λειτουργία της θρησκείας ως συστήματος: α) νοητικής, β) συναισθηματικής, και γ) συμβολικής λειτουργίας στο πλαίσιο ενός πολιτισμού.

Οι λειτουργικοί ορισμοί της θρησκείας επεκτείνονται και στον χώρο της ψυχολογίας και ιδιαίτερα στον χώρο της ψυχανάλυσης. O Freud στο βιβλίο του Το μέλλον μιας αυταπάτης, θεωρεί ότι η θρησκεία υπάρχει ως αδυναμία του ανθρώπου για αντιμετώπιση των εσωτερικών του αδυναμιών, αλλά και των εξωτερικών φυσικών δυνάμεων. Οι προσωπικές εμπειρίες της παιδικής ηλικίας και η προστασία από έναν πανίσχυρο πατέρα φαίνεται να συνοδεύουν πολλές φορές τον άνθρωπο και στη μετέπειτα ζωή του, όταν έρχεται αντιμέτωπος με τις ανεξέλεγκτες και απειλητικές δυνάμεις της φύσης. Η αναζήτηση του πατέρα στο πρόσωπο ενός πανίσχυρου θεού παρέχει στον άνθρωπο την αίσθηση της ασφάλειας αλλά και της υποταγής (Freud, 2014).

Τέλος, ο κλασικός κοινωνιολόγος και ένας εκ των θεμελιωτών της Κοινωνιολογίας της Θρησκείας, Max Weber, στο έργο του Οικονομία και Κοινωνία (2007) θα διαχωρίσει τα τρία στάδια της θρησκείας ως εξής:

  • To στάδιο της μαγείας ή όπως ο ίδιος ονομάζει ‘προανιμιστική φυσιοκρατία’
  • Το στάδιο της εκλογικευμένης μαγείας ή του συμβολισμού.
  • Το στάδιο της ηθικής θρησκευτικότητας. Κατά τον συγγραφέα, ο εξορθολογισμός της θρησκείας αντικατέστησε την μαγεία και την πίστη σε πνεύματα με την θρησκευτική ηθική.

Πώς όμως συνδέεται η έννοια της μαγείας και της θρησκείας με αυτήν της επιστημής[3] ; Η αλήθεια είναι ότι, εκ πρώτης όψεως, η γεφύρωση φαίνεται ανέφικτη. Αν, όμως, εστιάσει κανείς στην ουσία των ιδεών απαλλαγμένος από φραγμούς και ιδεολογικές αγκυλώσεις, ίσως καταλήξει σε συμπεράσματα απρόσμενα. Μόνο αν εξετάσουμε απροκατάληπτα και αυστηρώς αμερόληπτα τις έννοιες αυτές θα μπορέσουμε να δούμε ότι δεν είναι κάτι άλλο παρά θεωρίες της σκέψης, ή αλλιώς, σώματα γνώσεων που επιδιώκουν να παράσχουν θεωρίες για τον κόσμο. Σκέψεις μάλιστα οι οποίες πολλές φορές τείνουν να αλληλοσυμπληρώνονται και να αλληλοεπικαλύπτονται. Για παράδειγμα, ορισμένες από τις πρακτικές πλευρές της θρησκευτικής λατρείας στις ρωμαιοκαθολικές χώρες δίνουν σε μεγάλο βαθμό την εντύπωση της μαγείας. Η μετατροπή του άρτου και του οίνου στο σώμα και το αίμα του Χριστού κατά τη Θεία Κοινωνία, οι τελετές εξορκισμού, κ.ο.κ., εξηγούν τον τρόπο με τον οποίο οι διαφορετικές δοξασίες συνυπάρχουν σε πολλές εκφάνσεις της καθημερινής ζωής.

Σε ό,τι αφορά πάντως την έννοια της θρησκείας που θα μας απασχολήσει και στις επόμενες ενότητες, αποδεικνύεται πιστεύω πόσο δύσκολο είναι να βρεθεί ένας εννιαίος, καθολικός και επί της ουσίας ορισμός. Οι ενδεικτικοί ορισμοί που παρουσιάσαμε προηγουμένως αποτυπώνουν ίσως και τις διαφορετικές προθέσεις ή τα επιστημονικά πεδία ενδιαφέροντος των μελετητών. Αν και υπάρχουν εμφανείς ομοιότητες ανάμεσα στις ιδέες των στοχαστών, είναι γεγονός ότι ο κάθε ορισμός εστιάζει σε διαφορετικές όψεις του θρησκευτικού φαινομένου με αποτέλεσμα έτσι να μην επιτυγχάνεται και ο διακαής (για μερικούς) στόχος, ένας δηλαδή τελικός ορισμός που να περιλαμβάνει όλες τις επιμέρους πτυχές.

 

Γραπτές και Προφορικές Θρησκείες

Επιλέγω να ολοκληρώσω το πρώτο μέρος του παρόντος αφιερώματος με μια χρήσιμη και πρακτική κατηγοριοποίηση των θρησκειών. Κατά καιρούς έχουν αναπτυχθεί διαφορετικές τυπολογικές θεωρίες αναφορικά με την έννοια της θρησκείας. Συχνά αναφέρονται ως «μονοθεϊστικές» και «μη μονοθεϊστικές», ως θρησκείες της «προϊστορίας» και θρησκείες της «ιστορίας», ως «νεκρές θρησκείες» και ως «ζωντανές θρησκείες», ως «θρησκείες εξ αποκαλύψεως» και «φυσιοκρατικές» και ούτω καθεξής. Επειδή όμως θεωρώ τις ταμπέλες αυτές αρκετά περιοριστικές και επισφαλείς, θα αρκεστώ στον διαχωρισμό μεταξύ προφορικών και γραπτών θρησκειών που προτείνει ο Thomas Hylland Eriksen στο βιβλίο του Μικροί Τόποι, Μεγάλα Ζητήματα. Μια Εισαγωγή στην Κοινωνική και Πολιτισμική Ανθρωπολογία (2007).

Οι γραπτές θρησκείες ή και «θρησκείες του βιβλίου» συνδένται με ένα ιερό κείμενο (όπως το Κοράνιο) ή μια συλλογή ιερών κειμένων (όπως η Βίβλος). Αυτού του είδους οι θρησκείες, όπως ο ιουδαϊσμός , το ισλάμ και ο χριστιανισμός, συνδέουν το περιεχόμενό τους με ένα κείμενο και όχι με ένα συγκεκριμένο πολιτισμικό πλαίσιο. Εκτός από κειμενοκεντρικές, οι θρησκείες αυτές μπορούν να περιγραφούν και ως θρησκείες προσηλυτισμού, δεδομένου ότι μπορεί κάποιος να τις ασπαστεί ανά πάσα ώρα και στιγμή. Τέλος, οι γραπτές θρησκείες και ιδιαίτερα, οι μονοθεϊστικές, η καταγωγή των οποίων εντοπίζεται στη Μέση Ανατολή, έχουν την τάση να απεχθάνονται (με εξαίρεση τον ινδουισμό και τον βουδισμό) το «συγκρητισμό». «Οι χριστιανοί ιεραπόστολοι στην Αφρική έφριτταν στη θέα των Αφρικανών χριστιανών που λάτρευαν το Θεό μαζί με τα πνεύματα του νερού ή των προγόνων τους (Eriksen, 2007: 337)». Με άλλα λόγια, τις λες και ολίγον (ξενο)φοβικές.

Οι προφορικές θρησκείας, από την άλλη, έχουν τοπικό χαρακτήρα. Οι θεοί δηλαδή, στην περίτωση αυτή, συνδέονται οργανικά με συγκεκριμένες ιερές τοποθεσίες (βλέπε Ναό της Αφαίας στην Αίγινα) που εντάσσονται στην ευρύτερη περιοχή της φυλής. Οι θρησκείες αυτές συνδέονται επίσης και με πολύ μοναδικές τελετουργικές πρακτικές που μπορεί να έχει αναπτύξει μια συγκεκριμένη κοινωνία.

Άραγε, είτε πρόκειται για γραπτές είτε για προφορικές, τελικά οι θρησκείες ήρθαν πράγματι για να μείνουν ; Είναι γεγονός πάντως ότι η πρόοδος της επιστήμης έδωσε σταδιακά απαντήσεις και μαθηματικούς τύπους που εξηγούσαν το σύνολο σχεδόν των φυσικών φαινομένων που αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος, ενώ προσέγγισαν σε μεγάλο βαθμό και το μυστήριο της Δημιουργίας (Big Bang, Θεωρία της Εξέλιξης κ.ά.). Ωστόσο, η επιστήμη δεν έχει μπορέσει ακόμα – και ίσως δεν μπορέσει ποτέ – να απαντήσει στο ποιος προκάλεσε τη Δημιουργία, κάτι που αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο ύπαρξης κάποιας ανώτερης δύναμης (θεού) που δημιούργησε το φυσικό κόσμο και τους νόμους του. Αυτό όμως που παραμένει εξ ολοκλήρου ανοικτό – και αδύνατον να απαντηθεί με επιστημονικό τρόπο – είναι το ερώτημα της μετά θάνατον ζωής, συνιστώντας έτσι προνομιακό πεδίο των θρησκειών.

Εικόνα 5 Η εαρινή ισημερία γιορτάζει και εξυμνεί την αναγέννηση της γης η οποία έρχεται με την Άνοιξη (Παγανιστικό Έθιμο) (Πηγή: https://www.huffpost.com/entry/religious-symbols-signficance_n_3964458?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAAJyBinxVefoo4KEhzvTUdw9depc4_-9QjC4dBtLxSPKaDBoCqO3XDrfrmfDkinKcqE575RPNZIFd-ABBubZB_Qlkgf-MNhyP8Sa9Ea6DSY7opnmDHbORbmevXI3zEV5OZ3wn9p4B1DA0RJMbseId34Ufno963e9L3P74_brE61y&slideshow=true#gallery/5bb7c1ece4b0159c28b2d075/26)

Εικόνα 6 Michelangelo, Η Δημιουργία του Αδάμ, Μέρος της οροφής της Sistine Chapel’s (Καπέλα Σιξτίνα), Βατικανό (Πηγή: https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-measure-of-genius-michelangelos-sistine-chapel-at-500-123313873/)

Εικόνα 7 Ινδουιστικό έθιμο κατά τη διάρκεια του οποίου  μια στολισμένη αγελάδα ωθείται να διασχίσει τα φλεγόμενα μονοπάτια. Το εν λόγω παραδοσιακό τελετουργικό αποτελεί μέρος της γιορτής Makar Sankranti που λαμβάνει χώρα στην πόλη Bangalore της νοτιοδυτικής Ινδίας (Πηγή: https://www.huffpost.com/entry/religious-symbols-signficance_n_3964458?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAAJyBinxVefoo4KEhzvTUdw9depc4_-9QjC4dBtLxSPKaDBoCqO3XDrfrmfDkinKcqE575RPNZIFd-ABBubZB_Qlkgf-MNhyP8Sa9Ea6DSY7opnmDHbORbmevXI3zEV5OZ3wn9p4B1DA0RJMbseId34Ufno963e9L3P74_brE61y&slideshow=true#gallery/5bb7c1ece4b0159c28b2d075/8)

 

Εικόνα 8 «Μπορεί η θρησκεία να αποτελέσει επιστημονική υπόθεση» ; H απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι μάλλον αρνητική καθώς η θρησκεία στηρίζεται σε θεωρίες αφηρημένες ενώ η επιστήμη σε πειραματικά (εμπειρικά δηλαδή) τεκμηριωμένες (Πηγή: http://physics4u.gr/blog/2017/05/25/%CE%BC%CF%80%CE%BF%CF%81%CE%B5%CE%AF-%CE%B7-%CE%B8%CF%81%CE%B7%CF%83%CE%BA%CE%B5%CE%AF%CE%B1-%CE%BD%CE%B1-%CE%B1%CF%80%CE%BF%CF%84%CE%B5%CE%BB%CE%AD%CF%83%CE%B5%CE%B9-%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%83/)

 

 Σημείωση: το σύνολο των βιβλιογραφικών πηγών θα συμπεριληφθεί στο δεύτερο μέρος του αφιερώματος

  [1] Ο ανθρωπολόγος EvansPritchard, στο κλασικό βιβλίο του Witchcraft, Oracles and Magic among the Azande (1976), διακρίνει τη μαγγανεία από την κακόβουλη μαγεία, την οποία θεώρησε ως μια επιβλαβή μορφή μαγείας. Συγκεκριμένα, η μαγγανεία αναφέρεται σε ψυχικές δυνάμεις οι οποίες συχνά μεταδίδονται κληρονομικά στους ανθρώπους, ενώ η άσκηση των δυνάμεων στην περίπτωση αυτή είναι ασυνείδητη. Η κακόβουλη μαγεία, από την άλλη, χαρακτηρίζεται ως επίκτητη (δηλαδή μπορεί να την μάθει ο καθένας), περιλαμβάνει χρήση «γιατρικών» για κακόβουλους σκοπούς  ενώ η εφαρμογή της είναι συνειδητή (Hendry, 2011).

[2] Ο Frazer υποστηρίζει ότι υπάρχουν δύο μόνο βασικές αρχές οι οποίες διέπουν την πρακτική της μαγείας. Η πρώτη βασίζεται στην ιδέα ότι «το όμοιο προκαλεί το όμοιο». Πρόκειται για την ομοιοπαθητική ή μιμητική μαγεία. Αρκεί δηλαδή ένας μάγος να καρφώσει μερικές βελόνες σε ένα ομοίωμα του θύματος προκειμένου να επιφέρει το ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα στο αληθινό του σώμα. Το δεύτερο είδος μαγείας, η μεταδοτική μαγεία, δέχεται ότι άπαξ και έχει προηγηθεί επαφή μεταξύ δύο πραγμάτων, τότε η μεταξύ τους επίδραση εξακολουθεί να υφίσταται ακόμη και όταν αυτά χωρίζονται λόγω μεγάλης απόστασης. Η ιδεά αυτή οδήγησε σε ξόρκια που περιλαμβάνουν μαλλιά, νύχια και ούτω καθεξής (Hendry, 2011).

[3] Ο όρος «επιστήμονας» προτάθηκε για πρώτη φορά από το βικτοριανό Ουίλιαμ Ουέγουελ, ο οποίος τον χρησιμοποίησε για τις ανάγκες του περιοδικού Quarterly Review το Μάρτιο του 1834. Σχεδόν αμέσως ο όρος υιοθετήθηκε από τους Αμερικανούς, και προς το τέλος του 19ου αιώνα ήταν ήδη δημοφιλής στη Βρετανία. Ο όρος «επιστήμη» (στα λατινικά Scientia που σημαίνει γνώση), από την άλλη, προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα «επίσταμαι» του οποίου η τελική σημασία είναι «γνωρίζω καλά»   (http://physics4u.gr/blog/2017/05/05/%ce%bf%cf%81%ce%b9%cf%83%ce%bc%ce%bf%ce%af-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%b7%ce%bd-%ce%b5%cf%80%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%ae%ce%bc%ce%b7/ (τελευταία επίσκεψη 6/12/2019).

δείτε επίσης

Νύχτα πολιτισμού στην Αθήνα “Age is just a number” 2019 | Τι θα δείτε και που.

Από τη μέρα που ξεκίνησε η στήλη ήταν απλά θέμα χρόνου να ασχοληθούμε με αυτό το...
διαβάστε περισσότερα

Παλεύοντας με τον πόνο – Frida Kahlo

Η Φρίντα μπήκε στη ζωή μου όπως μπαίνει ένα τριαντάφυλλο στην ζωή ενός παιδιού....
διαβάστε περισσότερα

Εμείς, ο Κόσμος και η Waste Couture νοοτροπία – 9 Πράγματα Που Πρέπει να Σκεφτείς Πριν το Ταμείο | TimeCapsule

Από τη μέρα που ξεκίνησε η στήλη ήταν απλά...
διαβάστε περισσότερα

Ποιος θα γκρινιάξει για τους γκρινιάρηδες; Μια άποψη για τη σύγχρονη ποπ κουλτούρα.

Από τη μέρα που ξεκίνησε η στήλη ήταν απλά...
διαβάστε περισσότερα

The Gallerist

Τον προηγούμενο μήνα είδαμε ένα παιχνίδι που αφορούσε στην αγοραπωλησία έργων...
διαβάστε περισσότερα

Ποιος θα γκρινιάξει για τους γκρινιάρηδες; Μια άποψη για τη σύγχρονη ποπ κουλτούρα.

Από τη μέρα που ξεκίνησε η στήλη ήταν απλά θέμα χρόνου να ασχοληθούμε με αυτό το...
διαβάστε περισσότερα

Dream Big Too – Art Zone 42 | Exhibition Alert

Οι υποχρεώσεις και οι δουλείες μου με έσυραν στην ευρύτερη περιοχή του...
διαβάστε περισσότερα

Ανθρώπινα Δικαιώματα και Έμφυλη Ισότητα: φαινόμενα οικουμενικά ή κατά τόπους ;

«κανένα παρελθόν δεν εγγράφεται επιτυχώς στη συλλογική μνήμη ενός λαού, αν είναι ανιστόρητος και κανένα μέλλον δεν μπορεί να εγγυηθεί την κοινωνική αλλαγή, εάν οι πολίτες της δεν είναι επαρκώς ευαίσθητοι σε κοινωνικά ζητήματα»

διαβάστε περισσότερα

Περισσότερα στην στήλη Γέννημα Θρέμμα Ευρωπαίος

Ανθρώπινα Δικαιώματα και Έμφυλη Ισότητα: φαινόμενα οικουμενικά ή κατά τόπους ;

«κανένα παρελθόν δεν εγγράφεται επιτυχώς στη συλλογική μνήμη ενός λαού, αν είναι ανιστόρητος και κανένα μέλλον δεν μπορεί να εγγυηθεί την κοινωνική αλλαγή, εάν οι πολίτες της δεν είναι επαρκώς ευαίσθητοι σε κοινωνικά ζητήματα»

περισσότερα

Exhibition alert

Exhibition Alert! – Πικάσο και Αρχαιότητα

Από τη μέρα που ξεκίνησε η στήλη ήταν απλά θέμα χρόνου να ασχοληθούμε με αυτό το παιχνίδι, που όπως καταλαβαίνετε, πιο άμεση σχέση με την τέχνη δεν θα μπορούσε να έχει. Στο μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης λαμβάνει χώρα η έκθεση με τίτλο «Πικάσο και Αρχαιότητα. Γραμμή και...
περισσότερα

Μόνιμες στήλες

Time Capsule

Η Μαρία Λιόλιου μοιράζεται μαζί μας συναρπαστικές πτυχές της μόδας

Μόδα και Σεξουαλική Απελευθέρωση

Τα Παιδία Παίζει

Modern Art

Φτιάξε καφέ να στα πω

Η Absolute μας δίνει την δική της ματιά στην λογοκρισία
10 Μάσκες θανάτου που έμειναν στην ιστορία