Γιατί το περιθώριο είναι Τέχνη;

Γνωρίστε την αρθρογράφο

Νικολέτα Ντρέκου

Αυτές τις γιορτινές μέρες που πέρασαν, ο νους μου όλο πήγαινε σε εκείνους που είναι μόνοι ή/και νοσηλευόμενοι, σε εκείνους που δεν έχουν κάπου να πάνε, σε όσους είναι στο περιθώριο. Η καταλληλότερη ευκαιρία να μάθουμε και να θυμηθούμε την τέχνη του περιθωρίου – σκέφτηκα – γνωστή και ως Brut Art.

Flash back: Στις αρχές του προηγούμενου αιώνα ένα βιβλίο είναι η αφορμή για την εμφάνιση ενός νέου ρεύματος στην ήδη πλούσια ιστορία της τέχνης. Ο τίτλος του “Ένας Ψυχασθενής ως Καλλιτέχνης” και πρόκειται για μια μελέτη συμπεριφοράς ενός ψυχωτικού ανθρώπου ο οποίος, όσο είναι τρόφιμος, ζωγραφίζει. Ο Άντολφ Βέλφλι φαίνεται να ξεκίνησε αυθόρμητα τη ζωγραφική και μέσω αυτής παρέμεινε ήρεμος. Έφτασε, μεταξύ άλλων, να δημιουργήσει ένα εικονογραφημένο 45άτομο που αφορά την κατά φαντασία του βιογραφία. Η ιστορία του δύσκολη μιας και ως ανήλικος κακοποιήθηκε και ως ενήλικας συνελήφθη γιατί κακοποίησε ανήλικο και έμεινε έγκλειστος μέχρι τον θάνατό του σε ψυχιατρείο.
Ο Ζαν Ντιμπιφέ/ Ντιμπουφέ (Jean Dubuffet εν πάσει περιπτώσει για τους γαλλομαθείς), Γάλλος ζωγράφος, γλύπτης και συγγραφέας, ήταν ο εισηγητής του όρου “ωμή τέχνη” ή “τέχνη του περιθωρίου” τοποθετώντας εντός του έργα έγκλειστων σε ψυχιατρικά ιδρύματα.

Στο σήμερα: Ο Ρότζερ Κάντιναλ ως κριτικός τέχνης εντάσσει στην κατηγορία της τέχνης του περιθωρίου καλλιτέχνες χωρίς ψυχικά προβλήματα, που όμως δεν έχουν επαφή με τον κόσμο της τέχνης όσων αφορά στις σπουδές τους και τον κοινωνικό τους κύκλο. Σε αυτόν τον όρο εντάχθηκαν έργα φυλακισμένων και ανθρώπων κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων που δεν σπούδασαν τέχνη αλλά καλλιτεχνούσαν πηγαία.

Art brut στην Ελλάδα: Το 2016 η Εταιρεία Μελέτης Πολιτισμικής Ετερότητας και ο Δήμος Αθηναίων διοργάνωσαν την εκδήλωση με τίτλο «Art brut – Outsider Art: Η ετερότητα ως καθρέφτης της ταυτότητας». Παράλληλα έτρεχε μια έκθεση με συμμετοχή πάνω από 45 Ελλήνων Καλλιτεχνών, εικαστικές performances, έκθεση τελετουργικών μασκών με αντικείμενο την τρέλα και τη θεραπεία, φεστιβάλ video art, επιστημονικό συνέδριο, θεατρικά και μουσικά δρώμενα, βραδιά ποίησης και έκθεση φωτογραφίας.

Η σημασία της Art brut: Η συγκεκριμένη μπόρεσε να χωρέσει μέσα της ό,τι μέχρι τότε ο χώρος της υψηλής τέχνης των γραμμάτων και των σπουδαγμένων ανθρώπων, ήθελε να αποκλείσει. Με τον μοντερνισμό η ελίτ των καλλιτεχνών διαλύεται, καταργούνται οι φόρμες και οι κανόνες που για αιώνες ήταν απαράβατοι, γίνεται ένα μέσο έκφρασης προσβάσιμο σε όλους. Η Art brut στρατεύει όλους τους ανθρώπους του περιθωρίου που δεν μπόρεσαν/θέλησαν να (επαν)ενταχθούν στο κοινωνικό σύνολο. Το έργο αυτών των δημιουργών έρχεται σε συνέργεια με το κοινό μιας και όταν πια δημοσιοποιείται και εκτίθεται, οι θεατές του αντιλαμβάνονται και μια άλλη έκφανση των ανθρώπων για τους οποίους αδιαφορούν ή χλευάζουν, υπάρχει μια βαθύτερη ένωση ψυχικών κόσμων, έγκλειστων και μη, με κοινό παρονομαστή μια τέχνη δίχως ανταγωνισμό.
Μια τέχνη πηγαία φυσική, με καθημερινά ερεθίσματα που στόχο έχει να εκφράσει και όχι να πουλήσει. Αποτελεί την κραυγή όσων δεν έχουν φωνή να μιλήσουν ή όσων πια κανείς δεν ακούει. Είναι μια τέχνη μοναδική που γίνεται η αφορμή ή ο λόγος ύπαρξης ανθρώπων που για τον ένα ή άλλο λόγο έχουν απομονωθεί και περι–φέρονται σα ζωντανοί νεκροί.

Scottie Wilson: Σκοτσέζος Εβραίος που άρχισε να δημιουργεί στα 44 του χρόνια. Σε μικρή ηλικία εγκατέλειψε το σχολείο για να δουλέψει βοηθώντας οικονομικά την οικογένεια του. Πολέμησε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και έπειτα μετακόμισε στον Καναδά. Μια μέρα ακούγοντας κλασσική μουσική ξεκίνησε να ζωγραφίζει και δεν σταμάτησε ως το τέλος της ζωής του φεύγοντας από καρκίνο το 1972. Το έργο του «Bird Song» επιλέχθηκε ως σχέδιο για την Χριστουγεννιάτικη Κάρτα της UNICEF του 1970.

The Bowl of Life – Scottie Wilson, 1958/9, Ink and colored crayons on black card

Carlo Zinelli: Η σχιζοφρένειά του εκδηλώθηκε όταν ως εθελοντής πήρε μέρος στον Εμφύλιο της Ισπανίας. Από το 1939 μέχρι το θάνατό του σαράντα χρόνια αργότερα περίπου, ζωγράφιζε σε ψυχιατρεία της Ιταλίας.

August Walla: Αυστριακός μεγάλωσε με την μητέρα και την γιαγιά του, οι οποίες τον έντυναν και του συμπεριφέρονταν σαν να ήταν κορίτσι για να αποφύγουν την στράτευσή του. Ο ίδιος δήλωνε ναζιστής αλλά αναγκάστηκε να “αλλάξει” ιδέες όταν η Αυστρία κατακτήθηκε απ’ την Σοβιετική Ένωση. Στα έργα του οι γυναικείες μορφές επισημαίνονται με σβάστικα, ενώ οι αρσενικές με σφυρί και δρεπάνι. Στα 16 του εισήχθει πρώτη φορά σε ψυχιατρείο και έμεινε τρόφιμος ως τον θάνατό του, ζωγραφίζοντας όλους τους τοίχους τού ιδρύματος αλλά και των γύρω κτηρίων. Η γνωστή γερμανική πανκ μπάντα EA80 αναφέρεται στο έργο του Walla στο κομμάτι Gugging του άλμπουμ τους 1992 “Schauspiele”.

 

Two angels – August Walla, 1986, Mural

Ελληνική Art Brut: Ο άνθρωπος που ενόχλησε το σύμπαν είναι μια ταινία του Σταύρου Ψυλλάκη που μιλά για μια ομάδα ασθενών του ψυχιατρείου Χανίων. 

 

Κλείνοντας: Τέχνη του περιθωρίου ανεξάρτητα με τον αρχικό ορισμό που δόθηκε, μπορεί να θεωρηθεί το Graffiti, τα τατουάζ, το ρεμπέτικο. Το κατά πόσο είναι περιθώριο/ arte povera/ αιρετική σύνθεση ή τέχνη μια δημιουργία που δεν έρχεται από τα πάνω έγκειται κατά τη γνώμη μου στον κοινωνικό διάλογο που οφείλει η κάθε εποχή να αναπτύσσει και να συνθέτει.

Ντρέκου Νικολέτα

Βιβλιογραφία:
⦁ https://www.youtube.com/watch?v=zll5PgXgS20
⦁ https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A4%CE%AD%CF%87%CE%BD%CE%B7_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%B8%CF%89%CF%81%CE%AF%CE%BF%CF%85
⦁ https://www.tate.org.uk/art/artists/scottie-wilson-2152
⦁ https://www.museumgugging.at/en/gugging-art/gugging-artists/august-walla
⦁ https://popaganda.gr/pop-news/art-brut-outsider-art/
⦁ https://redlineagrinio.gr/culturally/arts/18473-omi-texni
⦁ https://www.art22.gr/andre-robillard-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%B7-%CF%84%CE%AD%CF%87%CE%BD%CE%B7-%CE%B5%CE%BC%CF%80%CE%BB%CE%BF%CF%85%CF%84%CE%AF%CE%B6%CE%B5%CF%84%CE%B1%CE%B9-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CF%81%CE%AD/

  δείτε επίσης

Ο Πολιτισμός ως Δούρειος Ίππος

 Ο Πολιτισμός ως έννοια προκύπτει στη...
διαβάστε περισσότερα

Η φωτογραφία της Τίνα Μοντόττι

Έπεσα επάνω στο όνομα της διαβάζοντας με...
διαβάστε περισσότερα

Ito Junji: Ο mangaka του Τρόμου

 Κουράστηκες από τις σπλατεριές; Βαρέθηκες...
διαβάστε περισσότερα

Οι έννοιες την εποχή της παγκοσμιοποίησης: μερικές σκέψεις

Ο κόσμος αναδημιουργείται, Η μαζική...
διαβάστε περισσότερα

Συναυλία στη μνήμη του Λαυρέντη Μαχαιρίτσα

«Σα να έζησε τη ζωή του με μια ανάσα ο Λαυρέντης Μαχαιρίτσας κι όταν ήρθε η ώρα...
διαβάστε περισσότερα

Πρόγευμα στη χλόη – Μανέ | Η ανάλυση

Η ανακάλυψη των αρχαιολογικών ευρημάτων στον χώρο του υπό κατασκευή σταθμού...
διαβάστε περισσότερα

«Θωρηκτό Ποτέμκιν» με live μουσική στον κήπο του Μεγάρου

Η ανακάλυψη των αρχαιολογικών ευρημάτων στον χώρο του υπό κατασκευή σταθμού...
διαβάστε περισσότερα

Μήδεια του “Μποστ” – Μια σατιρική κωμωδία σε περιοδεία

Η σατιρική κωμωδία του Μποστ ξεκινά την περιοδεία της σε διάφορα μέρη της χώρας...
διαβάστε περισσότερα

Για την φίλη μου Σωτηρία Μπέλλου

Η ανακάλυψη των αρχαιολογικών ευρημάτων στον χώρο του υπό κατασκευή σταθμού...
διαβάστε περισσότερα

7 Μνημεία που δεν υπάρχουν πια!

 Οι αρχαίοι ναοί, τα αγάλματα, τα διάφορα ιστορικά κτήρια της αρχαιότητας και όχι...
διαβάστε περισσότερα

Αφήστε τα παρκαρίσματα και πιάστε τον πολιτισμό

Η ανακάλυψη των αρχαιολογικών ευρημάτων στον χώρο του υπό κατασκευή σταθμού...
διαβάστε περισσότερα

Ανοιχτή Επιστολή του Δρ Χρήστου Κολοβού – Διευθυντή Ορχήστρας και δρ Πανεπιστημίου του Μόντρεαλ

Ανοικτή επιστολή προς τον Καλλιτεχνικό Διευθυντή της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών...
διαβάστε περισσότερα

Exhibition alert

Έκθεση ψηφιδωτού “Ακούω την Σιωπή” της Αγλαΐας Πειθή στην ART ZONE 42

Την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου 2020, εγκαινιάζεται από τις 17.00 έως και τις 22.00 η ατομική έκθεση ψηφιδωτού της Αγλαΐας Πειθή με τίτλο ''Ακούω τη σιωπή''. Η έκθεση θα διαρκέσει έως και τις 14 . Την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου 2020, εγκαινιάζεται από τις 17.00 έως και τις 22.00 η...
περισσότερα

 

Μόνιμες στήλες