Η χαρά της ζωής – Χένρι Ματίς

Θεωρώ χρήσιμη πάντοτε μια σύντομη παρουσίαση του καλλιτέχνη, μιας και δεν είναι καθόλου δεδομένο ότι γνωρίζουμε τους ανθρώπους πίσω και πέρα από τα έργα τους, και έχει κι αυτό τη σημασία του. Πριν ξεκινήσω την προσέγγιση του πίνακα θα ήθελα να θυμηθούμε μαζί εδώ  πώς προσεγγίζουμε ένα έργο τέχνης, τι βλέπουμε και πώς το διαβάζουμε, εντός και εκτός εισαγωγικών.

Henri-Émile-Benoît Matisse, λοιπόν, γεννημένος στις 31 Δεκεμβρίου 1869 στη Γαλλία σε μια επαρχιακή πόλη ενώ μας άφησε στις 3 Νοεμβρίου 1954 σε μια επίσης επαρχιακή πόλη, έξω από το Παρίσι.

Αποφοίτησε από τη νομική και εξάσκησε το επάγγελμα για λίγο καιρό, κάτι που δεν του άρεσε καθόλου. Οι συγκυρίες ήρθαν έτσι ώστε να αρρωστήσει βαριά και να χρειάζεται να μείνει στο σπίτι για περίπου έναν χρόνο. Η μητέρα του κάνει δώρο είδη ζωγραφικής και έτσι ανοίγει ένας άλλος κόσμος, ο οποίος λιγότερο ή περισσότερο απέκλεισε τον πατέρα του, μιας και είχε άλλα σχέδια για την καριέρα του γιου του.
Αναρρώνοντας πηγαίνει στο Παρίσι για να σπουδάσει και ξεκινά κυρίως με νεκρές φύσεις με το τυπικό φλαμανδικό στυλ. Τα πρώτα έργα που αντέγραψε ήταν του εμπνευστή του Jean-Baptiste Chardin, τα οποία φιλοξενεί το μουσείο του Λούβρου σήμερα.

Στα 27 του παρουσίασε 5 από τα έργα του σε μια ομαδική έκθεση, εκ των οποίων δυο αγοράστηκαν αμέσως. Τα επόμενα δυο χρόνια επισκέπτεται τον Αυστραλό ιμπρεσιονιστή ζωγράφο John Peter Russell, ο οποίος του γνώρισε τον ιμπρεσιονισμό και το έργο του προσωπικού του φίλου – αλλά ακόμα άγνωστου Ολλανδού – Vincent Van Gogh. Το προσωπικό στιλ του Matisse άλλαξε δραματικά, και ο ίδιος αργότερα θα πει: «Ο Russell ήταν ο δάσκαλός μου και ο Russell μου εξήγησε τη θεωρία των χρωμάτων».

Επηρεάστηκε από τον Edouard Manet, Paul Cézanne, Paul Gauguin, καθώς επίσης και από τον Auguste Rodin, και την Ιαπωνική τέχνη. Μελέτησε με πάθος τα έργα των ζωγράφων και μάλιστα χρεώθηκε για να αγοράσει έργα των αγαπημένων του.
Η πρώτη του προσωπική έκθεση έγινε

στην γκαλερί Vollard’s το 1904 (χρονιά με την οποία γνωρίστηκε με τον κατά 12 χρόνια νεότερό του Pablo Picasso), χωρίς να σημειώσει σημαντική επιτυχία.
Ο Matisse πίστευε ότι ο καλλιτέχνης πρέπει να καθοδηγείται από το ένστικτο και τη διαίσθηση. Εργάστηκε με ακρίβεια για να επιτύχει την «τέχνη της ισορροπίας, της καθαρότητας και της ηρεμίας», την οποία ονειρευόταν.
Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 84 ετών, ύστερα από καρδιακή προσβολή. Ενταφιάστηκε στο κοιμητήριο της Notre Dame de Cimiez, κοντά στη Νίκαια.

 Ο πίνακας

      174cm x 240cm, 1905 – 6, Ελαιογραφία, Barnes Foundation

 

Έχουμε μια σύνθεση βουκολικού περιεχομένου. Το βουκολικό έχει δύο μορφές, την αγροτική και τη μυθική. Βλέπουμε τη γυναικεία μορφή στο πρώτο επίπεδο (μορφή με τον διπλό αυλό που παραπέμπει στον Πάνα) αφήνοντας αμφίσημο το φύλο. Κυριαρχεί η γυναικεία μορφή, γυμνή, είναι σαφές το ερωτικό περιεχόμενο, ενώ υπάρχει στην ατμόσφαιρα ένα κλίμα ευφορίας και φυσικών ήχων – πέραν του αυλού. Παρατηρούμε το τρίγωνο που σχηματίζεται από τα πυκνά φυλλώματα και δέντρα, ίσως και μια υπόνοια ουράνιου τόξου με διαφορά στις αναλογίες και το ύφος. Δημιουργείται η ανάγκη να κοιτάμε συνέχεια τον πίνακα από τη μια άκρη στην άλλη. Η καθιστή μορφή στα αριστερά είναι αμφίσημη ως προς το φύλο και ως προς την κίνηση (μπαίνει στη γη ή εκριζώνεται από αυτή; ). Δυο κεντρικές γυναικείες μορφές αυτοεκτείθενται αλλά ταυτόχρονα αποστασιοποιούνται από το γυμνό, η μια ξαπλωτή μορφή έχει γυρισμένη πλάτη, δεν έχουμε επαφή με τα μάτια οπότε και δεν διακρίνεται η λαγνεία (σύνηθες στοιχείο αναγνώρισης στις ζωγραφικές αποτυπώσεις), η δεύτερη κλείνοντας τα μάτια, στοχεύοντας ακριβώς στο ίδιο ζητούμενο. Στο βάθος του πίνακα, άρα αρκετά απομακρυσμένα από τις πιο κοντινές μας φιγούρες, διακρίνουμε έναν χορό που προήλθε – ενδεχομένως – από την μορφή με τον αυλό. Στο πρώτο επίπεδο του πίνακα επίσης βλέπουμε ένα ζευγάρι, ο άντρας είναι σε εμβρυακή στάση που παραπέμπει – με μια Φροϋδική προσέγγιση – στην ενδομήτρια εμπειρία (οιδιπόδειο σύμπλεγμα).
Από τον τρόπο εναγκαλισμού αντιλαμβανόμαστε την επανένωση των δύο που γίνονται ένα, του τέλειου έρωτα, που ακριβώς επειδή δεν συμβαίνει στην καθημερινότητα των πόλεων, τοποθετείται στο περιβάλλον της φύσης. Ο ένας χάνεται μέσα στον άλλον, χάνοντας παράλληλα και την προσωπική ταυτότητα, μιας και δεν υπάρχει κανένα πρόσωπο. Θα μπορούσε να παραπέμψει και στον θηλασμό, βάζοντας τη στοματική απόλαυση στο προσκήνιο. Υπάρχει ο βοσκός με τα ζώα, ο οποίος μάλλον είναι ζευγάρι της γυναίκας που είναι μόνη, όρθια στην άλλη άκρη του πίνακα, κάτι που μας θυμίζει την ιστορία του Δάφνη και της Χλόης.

 

Μια άλλη προσωπική παρατήρηση είναι ότι από τον πίνακα που συζητάμε, θα μπορούσε να έχει εμπνευστεί ο Picasso, τις δεσποινίδες της Αβινιόν (243.9 cm × 233.7 cm, 1907, Λάδι σε καμβά, Museum of Modern Art), μιας και οι όρθιες γυναικείες γυμνές μορφές τους έχουν κοινά χαρακτηριστικά αλλά και μεγάλες αντιθέσεις.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ο Matisse στον πίνακα «η χαρά της ζωής» συνδέει με έναν ξεχωριστό τρόπο το ηδονικά εκτιθέμενο γυναικείο γυμνό της δυτικής παράδοσης με την απόλυτη ελευθερία του ανθρώπου στη φύση και την ήρεμη συνύπαρξη. Ας μην ξεχνάμε ότι τον 19ο αιώνα πολλοί ζωγράφοι στρέφονται σε αποτυπώσεις φύσης ή ανθρώπων σε φυσικά τοπία με υγρό στοιχείο (πηγές, λίμνες, μπάνιο σε ποτάμια) μιας και η αστικοποίηση πυκνώνει, βαραίνοντας την καθημερινότητα και τους τρόπους διαφυγής του ματιού και της ψυχής. Προσωπικά νιώθω ότι ο τίτλος του πίνακα αιτιολογεί στο απόλυτο το περιεχόμενο του. Έχουν επιλεγεί χρώματα που ζεσταίνουν το μάτι, υπάρχουν αρμονικοί ήχοι μουσικής και φυσικού τοπίου που βάζουν τον θεατή εύκολα στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Αφήνεται διαφυγή του ματιού στον ορίζοντα στο βάθος, οι μορφές είναι αποστασιοποιημένες μεταξύ τους αλλά συμπληρώνουν το παζλ που κάθε σύγχρονος άνθρωπος έβλεπε ως όνειρο, την γαλήνια συνύπαρξη με το είδος και τη φύση, όπως επίσης και την απόλυτη απελευθέρωση του σώματος.
Κλείνοντας, θα ήθελα να υπογραμμίσω ένα τελευταίο σημείο, ιδιαίτερα σημαντικό και καθοριστικό για τη δική μου οπτική. Οι μορφές, οι κινήσεις τους και το περιβάλλον δεν έχουν γωνίες. Πάντοτε οι καμπυλότητες λειαίνουν τα πράγματα, δεν γίνονται τόσο αιχμηρά και θορυβώδη, επιτρέπουν στο μάτι τη χαλάρωση και την ελευθερία να περιηγηθεί όπου θέλει και όπως θέλει. Οι καμπύλες επιτρέπουν ως έναν βαθμό το πάγωμα του χρόνου, δεν τίθενται αυστηρά πλαίσια αλλά στοιχειώδη περιγράμματα.

Νικολέτα Ντρέκου

Βιβλιογραφία:

⦁ Βιβλίο: Το χρονικό της τέχνης, E. H. Gombrich, 16η έκδοση, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σελ. 573

https://www.moma.org/artists/3832

https://www.moma.org/collection/works/79766

https://www.tate.org.uk/whats-on/tate-modern/exhibition/henri-matisse-cut-outs

https://www.museothyssen.org/en/collection/artists/matisse-henri

http://texnografia.blogspot.com/2014/04/blog-post.html

https://efisoul63.wordpress.com/2015/05/14/%CE%B7-%CF%87%CE%B1%CF%81%CE%AC-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B6%CF%89%CE%AE%CF%82-%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%AF%CF%82/

https://enallaktikiagenda.gr/i-hara-tis-zois-enri-matis/

http://egomiocyprus.blogspot.com/2017/02/blog-post_28.html

https://www.art22.gr/%CF%80%CF%8E%CF%82-%CE%B6%CF%89%CE%B3%CF%81%CE%AC%CF%86%CE%B9%CF%83%CE%B1%CE%BD-%CF%84%CE%B9%CF%82-%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CE%BF%CF%80%CE%AD%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%AC/6-henri-matisse-%CE%B7-%CF%87%CE%B1%CF%81%CE%AC-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B6%CF%89%CE%AE%CF%82/

https://tvxs.gr/news/%CF%83%CE%B1%CE%BD-%CF%83%CE%AE%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%B1/%CE%B5%CE%BA%CE%B1%CF%84%CF%8C%CE%BD-%CF%83%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%BD%CF%84%CE%B1-%CF%87%CF%81%CF%8C%CE%BD%CE%B9%CE%B1-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7-%CE%B3%CE%AD%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%83%CE%B7-%CF%84%CE%BF%CF%85-henri-matisse

https://www.greelane.com/el/%ce%ba%ce%bb%ce%b1%cf%83%cf%83%ce%b9%ce%ba%ce%ad%cf%82-%ce%bc%ce%b5%ce%bb%ce%ad%cf%84%ce%b5%cf%82/%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%81%ce%af%ce%b1–%cf%80%ce%bf%ce%bb%ce%b9%cf%84%ce%b9%cf%83%ce%bc%cf%8c%cf%82/henri-matisse-1779828/

https://www.politeianet.gr/books/9789603482260-foucault-michel-plethron-epitirisi-kai-timoria-205110

Follow art.hub 

  δείτε επίσης

Η τέχνη απέναντι στον πόλεμο

Σε κάθε ζοφερή πραγματικότητα που αναβιώνει κάθε γενιά, η τέχνη ήταν πάντα εκεί, να πάρει θέση, να υπογραμμίσει την ανάγκη για ζωή και συνύπαρξη, να καυτηριάσει την ωμή αλήθεια του αναίτιου θανάτου και να δώσει το παρόν απέναντι σε έναν δύσκολο καιρό.

Ο Πολιτισμός ως Δούρειος Ίππος

 Ο Πολιτισμός ως έννοια προκύπτει στη...

Η φωτογραφία της Τίνα Μοντόττι

Έπεσα επάνω στο όνομα της διαβάζοντας με...

«Πλατεία Θεάτρου» στο Ράδιο απο τον Αθήνα 9,84 – Πλήρες πρόγραμμα παραστάσεων

Από εχθές, Δευτέρα, 19 Απριλίου, στην συχνότητα του Αθήνα 9.84 ξεκίνησε η εκπομπή...

Η ΑΓΝΩΣΤΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΟΥ ALFRED HITCHCOCK PART 3

Το 1945 ο Hitchcock ιδρύει την εταιρεία παραγωγής Transantlantic Pictures...

Exhibition alert

Η τέχνη της υπέρβασης του καρκίνου: Από την ασθένεια στην δημιουργικότητα

Η εταιρεία υγειονομικής περίθαλψης MSD Israel δημιούργησε το 2019 μια έκθεση όπου η τέχνη συναντά την επιστήμη.   Background  Η εταιρεία υγειονομικής περίθαλψης MSD Israel δημιούργησε το 2019 μια έκθεση όπου η τέχνη συναντά την επιστήμη.      «Η τέχνη της...