Ανθρώπινα Δικαιώματα και Έμφυλη Ισότητα: φαινόμενα οικουμενικά ή κατά τόπους ;

«κανένα παρελθόν δεν εγγράφεται επιτυχώς στη συλλογική μνήμη ενός λαού, αν είναι ανιστόρητος και κανένα μέλλον δεν μπορεί να εγγυηθεί την κοινωνική αλλαγή, εάν οι πολίτες της δεν είναι επαρκώς ευαίσθητοι σε κοινωνικά ζητήματα»[1]

Αγαπητοί αναγνώστες,

Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, τα δημοσιεύματα, οι συζητήσεις που έγιναν επί του θέματος με φίλους και γνωστούς και η γενικότερη ημιμάθεια που χαρακτηρίζει την εποχή μας, ήταν αρκετά για να με οδηγήσουν σε εσάς. Θεωρώ πως ένα από τα βασικότερα προτάγματα που οι καιροί μας επιβάλλουν είναι η αλήθεια, η αλήθεια σε κάθε επίπεδο, η διάδοσή της, ενώ ο προβληματισμός, η αμφισβήτηση και η κατάρριψη παγιωμένων μύθων και δογματισμών αποτελεί, κατ΄ εμέ, ένα από τα πιο ανεκτίμητα και πολυτιμότερα αγαθά που ο σύχρονος δυτικός άνθρωπος οφείλει να αναζητά. Πάνω σε τούτη λοιπόν την ακλόνητη αρχή θα βασίσω το παρόν κείμενό μου, ερευνώντας διαφορετικές πτυχές, γεγονότα και προβληματισμούς που σχετίζονται, αρχικά, με την έννοια των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σε μεταγενέστερο στάδιο με ζητήματα που άπτονται της θεματικής της έμφυλης ταυτότητας και του φεμινισμού, ενώ στο τέλος θα παραθέσω μερικά επίσημα στατιστικά στοιχεία τα οποία καταδεικνύουν τις σοβαρές διακρίσεις που εξακολουθεί να υφίσταται μέχρι και σήμερα το γυναικείο φύλο εντός της ευρωπαϊκής ένωσης.

 

Ανθρώπινα Δικαιώματα, Γυναίκες και Οικουμενική Διακήρυξη

            «Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα», αναφέρει χαρακτηριστικά η Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του 1948, στο πρώτο της άρθρο (βλέπε χρήσιμους συνδέσμους). Εισαγωγικά, αξίζει να επισημάνουμε ότι στις συζητήσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα η καθολική θεώρηση συγκρούεται συχνά με τη σχετικιστική. Η μεν πρώτη, δηλαδή η καθολική εκδοχή, υποστηρίζει ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα θα πρέπει να διανέμονται υπό μορφή άυλου, πνευματικού αγαθού σε παγκόσμια κλίμακα, ανεξαρτήτως εθνικής καταγωγής, θρησκείας, γλώσσας ή γεωγραφικού προσδιορισμού. Θεωρούν, με άλλα λόγια, ότι είναι επιεικώς απάνθρωπο και αλαζονικό να στερεί κάνεις από τους μη ευρωπαϊκούς λαούς το υπέρτατο αυτό αγαθό μόνο και μόνο επειδή έχουν διαφορετική ιστορία από τη δική μας. Η δε σχετικιστική, δεν αποδέχεται τον διεθνή χαρακτήρα και τη διευρυμένη διάσταση του όρου καθώς εστιάζει στον τόπο και στο ιδεολογικό περιβάλλον που γέννησε την ιδέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δηλαδή στην ευρωπαϊκή ήπειρο και στην κοινωνική φιλοσοφία της επαναστατικής εκείνης εποχής (Eriksen, 2007). Άραγε, σε ποιους ακριβώς απευθύνεται το «όλοι» της οικουμενικής διακήρυξης και κυρίως, σε ποιο φύλο ;

Αντιδρώντας στις φρικαλεότητες που γέννησαν οι συνέπειες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η διεθνής κοινότητα ορκίστηκε να μην ξανασυμβούν ποτέ στο μέλλον οι αγριότητες και η κτηνωδία που προκάλεσε ο φονικός αυτός πόλεμος. Υπό αυτές λοιπόν τις συνθήκες, οι ηγέτες του κόσμου αποφάσισαν να συμπληρώσουν την Χάρτα των Ηνωμένων Εθνών. Στις 10 Δεκεμβρίου του 1948 η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου υιοθετείται από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ,  με 48 ψήφους υπέρ, 0 κατά και 8 αποχές (όλο το σοβιετικό μπλοκ κρατών, η Νότια Αφρική και η Σαουδική Αραβία). Εντός του προοιμίου και των συνολικά 30 πρωτοποριακών -για τα δεδομένα της εποχής- άρθρων που συνιστούν το περιεχόμενο της διακήρυξης τονίζονται και επαναλαμβάνονται συχνά οι αξίες της αξιοπρέπειας και της ελευθερίας, δίχως, ωστόσο, να γίνεται σαφή αναφορά στο βιολογικό φύλο. Αν και αρκετά παράδοξο για τα τότε χρονικά, εξήγηση υπάρχει. Η απουσία σεξιστικής γλώσσας οφείλεται στον πρωταγωνιστικό ρόλο σπουδαίων γυναικών της εποχής οι οποίες συνέβαλαν -για πρώτη φορά στην ιστορία του διεθνούς δικαίου- καθοριστικά στην τελική -απαλλαγμένη από αναχρονιστικές προκαταλήψεις και στερεότυπα- εικόνα της διακήρυξης.

Η Eleanor Roosevelt, η πρώτη κυρία των ΗΠΑ και επικεφαλής της αρμόδιας επιτροπής, η Iνδή Hansa Mehta στην οποία πιστώθηκε η αλλαγή της φράσης «All men are born free and equal» σε «All human beings are born free and equal», η διπλωμάτης και ηγέτιδα των φεμινιστριών από τη Δομινικανή Δημοκρατία, Minerva Bernardino, η Πακιστανή Begum Saista Ikramullah η οποία έθιξε πρώτη το θέμα της καταπολέμησης του παιδικού και εξαναγκαστικού γάμου, η Δανή Bodil Begtrup η οποία υποστήριξε πως η Οικουμενική Διακήρυξη πρέπει να αναφέρεται σε όλους («all» or «everyone») ως κατόχους δικαιωμάτων, αντί σε «all the men», η Evdokia Uralova η οποία μίλησε για δικαίωμα σε ίση αμοιβή και ίση εργασία και πολλές ακόμη, ήταν μόνο μερικές εξ αυτών. Βεβαίως, αν λάβει κανείς υπόψη του ότι μόλις εν έτη 2015 οι γυναίκες της Σαουδικής Αραβίας κατάφεραν να αποκτήσουν δικαίωμα εκλέγειν και εκλέγεσθαι, δίχως όμως να τους επιτρέπεται δια του νόμου να μεταφερθούν στις κάλπες οδηγώντας[2] μόνες τους (“Δικαίωμα Εκλέγειν και Εκλέγεσθαι για τις Γυναίκες για Πρώτη Φορά στη Σαουδική Αραβία”, 2019), τότε ίσως να έχουμε δώσει ήδη απάντηση στο ερώτημα που ετέθη στον τίτλο. Ας προσγειωθούμε όμως πίσω στην πραγματικότητα για να δούμε τις εξελίξεις από την αρχή. (βλέπε εικόνα 1 και βιντεάκι)

 

 

Έμφυλη Ταυτότητα

Η έννοια του φύλου εμπεριέχεται σε ένα ευρύτερο κοινωνικό σύστημα ταξινόμησης το οποίο ιεραρχεί διαχρονικά τα άτομα σε δύο κατηγορίες (γυναίκες-άνδρες), ορίζει τα χαρακτηριστικά τους και οριοθετεί τις επιτρεπόμενες κάθε φορά συμπεριφορές. Με άλλα λόγια, υποδεικνύει. Πρόκειται, δηλαδή, για ένα αντιθετικό σύστημα σχέσεων το οποίο λειτουργεί και ως ένα σύνολο περιοριστικών επιταγών. Οι κοινωνικά κατασκευασμένες αυτές επιταγές μας μαθαίνουν τρόπους συμπεριφοράς και τρόπους σκέψεις, υπαγορεύουν επιδιώξεις και προσδοκίες που θεωρούνται ότι αρμόζουν στην κατηγορία που μας έχουν κατατάξει, και όλα αυτά φυσικά με έναν τρόπο φυσικό, σχεδόν αόρατο (Μαλούτα Παντελίδου, 2014). Πώς πραγματώνεται ή πώς ανακυκλώνεται η ροή αυτή ; Με ποιον τρόπο καταφέρνει η κοινωνία να αναπαράγει ορισμένες συμπεριφορές και να τις κανονικοποιεί ; Φυσικά, οι απαντήσεις που μπορούν να δοθούν -όπως και τα αίτια άλλωστε- είναι πολυπαραγοντικές. Εν προκειμένω, όμως, μας ενδιαφέρει η κοινωνική μνήμη.

Ο Paul Connerton, σε μια μελέτη του για την κοινωνική μνήμη (1989), υποστηρίζει ότι υπάρχουν τρία είδη μνήμης: η προσωπική μνήμη (που αφορά τη βιογραφία και τα προσωπικά βιώματα του καθενός), η γνωσιακή μνήμη (που αφορά τη γενική γνώση του κόσμου) και η μνήμη των έξεων, δηλαδή της συνήθειας. Ο Connerton υποστηρίζει ότι το τελευταίο αυτό είδος μνήμης δημιουργείται και αναπαράγεται μέσω κυρίως σωματικών πρακτικών που εντάσσονται στους κανόνες της εθιμοτυπίας, στις χειρονομίες, στις διάφορες στάσεις (βλέπε σταυροπόδι), στον γραφικό χαρακτήρα και σε άλλες επίκτητες (δηλαδή μη έμφυτες, μη κληρονομικές) ικανότητες που καλλιεργούν και αποκτούν τα άτομα κατά το στάδιο της κοινωνικοποίησής τους. Συνεπώς, ο κοινωνικός παράγοντας πρωτοστατεί -σε μεταγενέστερο φυσικά ηλικιακό στάδιο- για ακόμη μια φορά.

Ας εξετάσουμε όμως τα δεδομένα από την αρχή καθώς, η κατανόηση της έννοιας του κοινωνικού φύλου (αναλύεται στην επόμενη ενότητα) προϋποθέτει κάποιες βασικές γνώσεις οι οποίες σχετιζόνται με την ευρύτερη έννοια της έμφυλης ταυτότητας και με τον τρόπο που αυτή διαμορφώνεται. Σύμφωνα λοιπόν με τους Brazelton T. Berry και Cramer Bertrand (2009), οι πρωταρχικές δυνάμεις που συμβάλουν καθοριστικά στην δόμηση της έμφυλης ταυτότητας είναι πέντε: οι ορμονικές επιδράσεις, η παράμετρος του αποδιδόμενου φύλου, οι έμφυτες διαφορές συμπεριφοράς, οι γονεϊκές στάσεις και τέλος, οι σωματικές αισθήσεις και οι πρώιμες φαντασιώσεις του βρέφους.

Εν αρχή έχουμε τις ορμόνες, την βιολογική μας δηλαδή πτυχή η οποία αποτελεί ίσως και τον πιο σημαντικό ακρογωνιαίο λίθο της διαδικασίας που περιγράφουμε. Στο στάδιο αυτό, τα χρωμοσώματα (τα κλασικά ΧΧ για θηλύ και ΧΥ για άρρεν) του φύλου είναι στην ουσία αυτά που καθορίζουν τη διαφοροποίηση των ωοθηκών και των όρχεων στο αναπτυσσόμενο έμβρυο. Συγκεκριμένα, τα υψηλά επίπεδα ανδρογόνων σχηματίζουν τα τυπικά αρσενικά εξωτερικά γεννητικά όργανα. Έτσι, παραδείγματος χάριν, εάν τα επίπεδα των ανδρογόνων υπερισχύσουν θα δώσουν σε ένα γενετικά θηλυκό έμβρυο αρσενικά εξωτερικά γεννητικά όργανα. Πρακτικά αυτό μπορεί να σημαίνει τα εξής: αφενός ότι έτσι γεννάται ένα διεμφυλικό[3] άτομο (βλέπε υποσημείωση) και αφετέρου ότι το άτομο αυτό σύντομα πρόκειται να βιώσει κρίση σεξουαλικής (από το λατινικό sex που σημαίνει φύλο) ταυτότητας.

Λέγεται ότι μέχρι την ηλικία των δύο ετών η ταυτότητα του φύλου έχει παγιωθεί στο μυαλό του παιδιού. Η διαδικασία βέβαια της ενστάλαξης αρχίζει από την πρώτη κιόλας στιγμή που το βρέφος έρχεται στον κόσμο. Τότε, όπως συνηθίζεται, οι γιατροί καταλήγουν αποδίδοντας το φύλο με βάση τα εξωτερικά γενητικά χαρακτηριστικά του. Συνήθως υπάρχει αντιστοιχία μεταξύ χρωμοσωμάτων και γενετικών χαρακτηριστικών, οπότε, στην περίπτωση αυτή, η απόδοση του φύλου συμπορεύεται και με τις βιολογικές προδιαθέσεις του μωρού. Όταν όμως δεν υπάρχει αντιστοιχία, δηλαδή όταν τα χρωμοσώματα δεν συνάδουν με τα εξωτερικά γενετικά όργανα, τότε, αυτομάτως και κυριολεκτικά εκ γενετής, παρατηρείται μια στρέβλωση. Αρκετά ενδεικτική είναι η περίπτωση των θηλυκών εμβρύων που αναφέρθηκε παραπάνω, τα οποία όντας εκτεθειμένα στην επίδραση ανδρογόνων ορμονών εμφάνισαν αρσενικά γενητικά όργανα όταν γεννήθηκαν. Παρόλο που τα έμβρυα αυτά γενετικά ήταν θηλυκά, ανατράφηκαν ως αγόρια, με αποτέλεσμα οι αντιλήψεις και η συμπεριφορά τους να καθορίσουν και την θολή υποκειμενική τους πεποίθηση αναφορικά με το φύλο στο οποίο ανήκουν. Φυσικά το ίδιο μπορεί να συμβεί και με γενετικά αρσενικά έμβρυα τα οποία, λόγω των μειωμένων ανδρογόνων, θα γεννηθούν με θηλυκά εξωτερικά χαρακτηριστικά. Όπως και στην προηγούμενη περίπτωση, έτσι και εδώ, τα παιδιά αυτά, αν και γενετικά αρσενικά, θα μεγαλώσουν ως κορίτσια.

Οι έμφυτες διαφορές συμπεριφοράς είναι η τρίτη δύναμη που καθορίζει την έμφυλή μας ταυτότητα. Αν και ελάχιστες, έμφυτες διαφορές στη συμπεριφορά των εμβρύων μπορούν να εντοπιστούν. Η ζωηρή αλλά σύντομη κινητική δραστηριότητα του αρσενικού σε αντίθεση με την απαλή και κλιμακωτή του θηλυκού, τα υψηλά επίπεδα ευερεθιστότητας των αγοριών καθώς και η τάση των θηλυκών να διατηρούν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από τα αρσενικά εστιασμένη την προσοχή τους, είναι μόνο μερικές από τις ειδοποιούς γενετικές διαφορές που παρουσιάζουν τα παιδιά κατά τα πρώιμα στάδια της ηλικίας τους.

Οι γονεϊκές στάσεις, από την άλλη, είναι η δύναμη η οποία εστιάζει στους διαφορετικούς  τρόπους με τους οποίους οι γονείς μεταχειρίζονται και ανατρέφουν τα παιδιά τους ανάλογα με το φύλο τους. Πρόκειται  για μια κατεξοχήν κοινωνικά και στερεοτυπικά κατασκευασμένη προσέγγιση η οποία σημαδεύει με τρόπο διακριτικό και αφανή την σεξουαλική πορεία και  συνείδηση του ατόμου. Θεωρώ όμως ότι τα πολλά λόγια είναι φτώχια, και τούτο διότι οι καθιερωμένες συμπεριφορές, ή αλλιώς, τα πρότυπα-μοντέλα μεταχείρισης των παιδιών είναι αρκετά γνωστά σε όλους μας. Οι επιβραβεύσεις ή οι τιμωρίες που δέχονται τα παιδιά όταν η συμεπριφορά τους λοξοδρομεί προς το άλλο φύλο, τα παιχνίδια των αγοριών που τείνουν να είναι πιο δραστήρια και σωματικά κοπιαστικά, ενώ των κοριτσιών πιο ήπιων τόνων, τρυφερά και προστατευτικά είναι μόνον η αρχή. Πέραν, όμως, της διαφορετικής θεματικής των παιχνιδιών και των δραστηριοτήτων (αθλήματα, αυτοκίνητα και εργαλεία για τα αγόρια, περιποίηση σώματος, ενδυμασία, καλλωπισμός και κούκλες για τα κορίτσια), τα μηνύματα που μεταφέρουν οι ίδιοι οι γονείς θα έπρεπε να μας προβληματίζουν πολύ περισσότερο. Το πώς νιώθουν, για παράδειγμα, οι γονείς για  την αρσενικότητα και τη θηλυκότητα, ο τρόπος που αντιμετωπίζουν οι γονείς τα γεννητικά όργανα, οι αντιδράσεις τους και οι εκφράσεις του προσώπου αλλά και η ποιότητα της σωματικής επαφής, θα μπορούσαν να είναι μερικά ζήτημα προς συζήτηση καθώς, είναι σχεδόν βέβαιο ότι όλα αυτά θα έχουν ισχυρή επίδραση στην ταυτότητα του φύλου του παιδιού, δεδομένου φυσικά ότι τα γονεϊκά αυτά αισθήματα μεταδίδονται με τρόπο ανεπαίσθητο μέσω της καθημερινής αλληλεπίδρασης.

Η παρένθεση αυτή ολοκληρώνεται με τις σωματικές αισθήσεις και φαντασιώσεις του βρέφους. Είναι γεγονός ότι κατά τα ευαίσθητα αυτά πρώτα χρόνια του μωρού, οι αναπτυσσόμενες αισθήσεις γύρω από τις λεγόμενες ερωτογενείς ζώνες (τα γεννητικά όργανα δηλαδή) μπορούν να καθορίσουν σε μεγάλο βαθμό τις σεξουαλικές κατευθύνσεις του παιδιού. Σε ό,τι αφορά το αγόρι, οι σωματικοί χειρισμοί, οι πρώιμες εμπειρίες εξερεύνησης, αυνανισμού και αξιοδότησης των γεννητικών οργάνων μπορούν να οδηγήσουν σε μεγαλύτερη επίδειξη και εξωτερίκεση της σεξουαλικότητας. Στον αντίποδα βρίσκεται φυσικά το αίσθημα της εσωτερίκευσης και η ιδιωτικότητα που υπερισχύουν παραδοσιακά στα θηλυκά. Όμως, όλα αυτά τα στοιχεία δεν θα πρέπει να ερμηνεύονται και να τεκμηριώνονται χωρίς να λαμβάνεται υπ’ όψιν ο κοινωνικός παράγοντας, οι εκάστοτε πολιτισμικές επιταγές για το σώμα και τη σεξουαλικότητα, η ύπαρξη σεξισμού, ταμπού, στερεοτύπων και αναχρονιστικών θεωριών και αντιλήψεων για τις σχέσεις των δύο φύλων.

 

Κοινωνικό Φύλο

«Δε γεννιέσαι γυναίκα, αλλά γίνεσαι» (Beauvoir, 1979: 293) αναφέρει στο θρυλικό και κλασικό πλέον δοκίμιό της με τίτλο The Second Sex (Το Δεύτερο Φύλο) η ένθερμη ιέρεια της φεμινιστικής διανόησης, Simone de Beauvoir (Σιμόν Ντε Μποβουάρ). Με αυτή την φράση καταφέρνει να υπογραμμίσει το σημαντικότερο ίσως εμπόδιο για την απελευθέρωση της γυναίκας το οποίο, σύμφωνα με την ίδια, δεν είναι το βιολογικό φύλο αυτό καθαυτό αλλά μάλλον ολόκληρη η διαδικασία με την οποία κατασκευάζεται η θυληκότητα στην κοινωνία (Connell, 2006). Το βιβλίο της εκδόθηκε το 1949 και, όπως θα μπορούσε κανείς να φανταστεί, συμπεριλήφθηκε στη μαύρη λίστα του Βατικανού με τα απαγορευμένα βιβλία της εποχής. (βλέπε εικόνα 2)

Γίνεται πιστεύω αντιληπτό ότι η έννοια του κοινωνικού φύλου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την πορεία και τις διεκδικήσεις του φεμινιστικού κινήματος. Φεμινίστριες από τον αγγλοσαξονικό χώρο ήταν εκείνες που επινόησαν τη δεκαετία του ’60 τον όρο κοινωνικό φύλο (gender) ως μια αυτόνομη και ανεξάρτητη κοινωνικο-πολιτισμική κατηγορία η οποία άρχισε έκτοτε να θεωρείται εκ διαμέτρου αντίθετη του βιολογικού φύλου (sex). Η ιδέα του κυρίαρχου αρσενικού φύλου, τα βιολογικά δεδομένα που απαντούσαν παραδοσιακά σε δύο εκδοχές, (αρσενικό και θηλυκό και εν συνεχεία μεταφράζονταν ως άνδρας και γυναίκα) καθώς και τα έμφυλα στερεότυπα που ήθελαν τη γυναίκα κατώτερη από τον άνδρα, υποταγμένη στις πατριαρχικές αντιλήψεις που την ορίζουν ως πλάσμα δεύτερης ποιότητος, παύουν να επικρατούν. Και όλα αυτά φυσικά σε μια προσπάθεια να αναδειχθούν και να στοχοποιηθούν οι συστηματικές και καταπιεστικές διακρίσεις τις οποίες υφίσταται διαχρονικά το γυναικείο φύλο καθώς και τα κοινωνικά και πολιτικά θεμέλια της γυναικείας υποτέλειας, η οποία απεδείχθη πως δεν ήταν τίποτα παραπάνω παρά μια ανδρική επινόηση. Για να κατανοήσει όμως κανείς το ιστορικό βάθος και τα στάδια της γυναικείας αφύπνισης (βλέπε επόμενη ενότητα) θα πρέπει να έχει ξεκαθαρίσει μέσα του τι πραγματικά εστί κοινωνικό φύλο. Ας εμβαθύνουμε λοιπόν λίγο περισσότερο στο περιεχόμενο και στις συνιστώσες της έννοιας.

Γενικότερα υπάρχουν δύο ριζικά διαφορετικοί τρόποι για να εξετάσει κανείς τις διαφορές ως προς το φύλο. Από τη μια πλευρά, υπάρχει μια σειρά βιολογικών διαφορών αναμέσα στους άνδρες και τις γυναικές (βλέπε προηγούμενη ενότητα). Οι διαφορές αυτές εντοπίζονται σε αρκετά έμφυτα στοιχεία όπως είναι, για παράδειγμα, τα γεννητικά οργάνα, η εγκυμοσύνη, η σωματική διάπλαση και ούτω καθεξής. Σε αυτό το επίπεδο, συνηθίζεται να χρησιμοποιείται ο όρος «σεξ» αντί για φύλο. Από την άλλη  πλευρά, υπάρχουν πολλές διαφορές που κωδικοποιούνται και θεσπίζονται κοινωνικά και πολιτισμικά. Ο όρος «κοινωνικό φύλο», σε αντίθεση με το «σεξ» (βιολογικό φύλο) χρησιμοποιείται διαχρονικά για να δηλώσει αυτές ακριβώς τις διαφορές (Eriksen, 2007).

Ακόμη και αν εξετάσουμε τον όρο gender (κοινωνικό φύλο, στα γαλλικά: genre) γλωσσολογικά, θα δούμε ότι έχει τις ρίζες του στα ινδοευρωπαϊκής καταγωγής ρήματα που σημαίνουν ‘γεννώ’ και ‘παράγω’ (generate, engendrer) (Connell 2004:7). Με άλλα λόγια, το κοινωνικό φύλο προκύπτει μέσα από την κοινωνικοποίηση, δηλαδή τις κοινωνικά κατασκευασμένες διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών. Είναι μια κοινωνική κατασκευή άμεσα εξαρτημένη από συμβάσεις που μεταδίδεται μέσω μιας διαδικασίας της κοινωνικής μαθητείας (Παπαγεωργίου, 1992). Έχοντας αυτά ως δεδομένα, θα μπορούσαμε να συμπεριλάβουμε τη στάση του σώματος, τον τρόπος ομιλίας, τον τρόπος σκέψης, το περπάτημα, την χρήση της γλώσσας, το ντύσιμο και τις κομμώσεις στα κοινωνικά αυτά χαρακτηριστικά που οικοδομούν το προφίλ και το υπόβαθρο του κοινωνικού φύλου.

Παράλληλα, «η έννοια του κοινωνικού φύλου ανέδειξε ότι το πλέον ισχυρό και κρίσιμο κοινωνικό πλαίσιο, εντός του οποίου δομούνται οι έμφυλες ταυτότητες, είναι οι οικογενειακές σχέσεις και τα συστήματα συγγένειας, τα οποία, όχι τυχαία, αποτελούν προνομιακούς χώρους νομικής ρύθμισης» (Ελένη Ρεθυμιωτάκη, Μαρίνα Μαροπούλου & Χριστίνα Τσακιστράκη, 2015: 17).

Σε ακαδημαικό επίπεδο, η θεωρητική επινόηση και ανάπτυξη του κοινωνικού φύλου ενάντια στις βιολογικές παραδοχές συνδέεται με την κοινωνιολόγο Ann Oakley (1985:16), η οποία στο κλασικό σύγγραμμά της Sex, Gender and Society που δημοσιεύτηκε το 1972, κατέθεσε και τους παρακάτω ορισμούς του βιολογικού και του κοινωνικού φύλου:

Ο όρος βιολογικό φύλο (sex) αναφέρεται στις βιολογικές διαφορές ανάμεσα στο αρσενικό και στο θηλυκό, στην ορατή διαφορά των γεννητικών οργάνων τους και τη συνακόλουθη διαφορά των αναπαραγωγικών τους λειτουργιών. Το «κοινωνικό φύλο» (gender) αφορά τον πολιτισμό, αναφέρεται στην κοινωνική κατηγοριοποίηση σε «ανδρικό» και «γυναικείο»

Έτσι, βάσει του δοθέντος ορισμού, έχουμε τα βιολογικά υποκείμενα – αρσενικά και θηλυκά- και τα κοινωνικά -άνδρες και γυναίκες-, με την πρώτη κατηγορία να εκλαμβάνεται ως φυσική και στατική (διότι συνδέθηκε με βιολογικές διαδικασίες όπως είναι η αναπαραγωγικότητα και η τεκνοποίηση) και τη δεύτερη ως κοινωνικά προσδιορισμένη και συνεπώς ευμετάβλητη. Ο νέος όμως αυτός όρος, αν και εισήγαγε, το 1972, την κοινωνικο-πολιτισμική συγκρότηση του φύλου παρέμενε προβληματικός καθώς παρέπεμπε στο αρχικό δίπολό του, δηλαδή στο βιολογικό φύλο, ανάγοντας το ως προ-κοινωνικό, δεδομένο και πάγιο.

Φυσικά, ο ορισμός της Oakley αποτελεί μόνο το εισαγωγικό στάδιο μιας πορείας σύνθετης, ανατρεπτικής και εξαιρετικά ενδιαφέρουσας. Θα μπορούσαμε να αφιερώσουμε πολλές ακόμη παραγράφους αναλύοντας το ιστορικό της έννοιας του κοινωνικού φύλου. Επειδή όμως κάτι τέτοιο ενδεχομένως να κουράσει και να μας αποπροσανατολίσει, αρκεί να πούμε ότι τα σημερινά δεδομένα γύρω από τις διακλαδώσεις του φύλου είναι εντελώς διαφορετικά. Κατά τη δεκαετία του ’80 και ’90, η θεωρία που είχε αναπτυχθεί αναφορικά με το σύστημα βιολογικού-κοινωνικού κατέρρευσε. Το ιδεολογικό οικοδόμημα, ή αλλιώς, ο μύθος που καθιστούσε το βιολογικό φύλο πρωιμότερο και το κοινωνικό μεταγενέστερο επανεξετάστηκε και εν τέλει καταρρίφθηκε από τον γαλλικό φεμινισμό της εποχής  καθώς θεωρήθηκε ότι διαιωνίζει και αναπαράγει την στερεοτυπική ιεραρχική σχέση των δύο φύλων.

Ειδικά τη δεκαετία του ’90, ο μετα-μοντέρνος φεμινισμός (βλέπε επόμενη ενότητα) εδραιώνει τελικά την κοινωνικο-πολιτισμική και πολιτική κατασκευή του βιολογικού φύλου, ενώ παράλληλα η αποδέσμευση από τον διπολικό αυτό τρόπο σκέψης μετατρέπει σε προβληματική και την έννοια της έμφυλης ταυτότητας, αφήνοντας διαρκώς χώρο σε νέες, υβριδικές και συνεχώς μεταβαλλόμενες υποκειμενικότητες. Πρόκεται για μια εποχή κατά την οποία οι απόψεις του γάλλου φιλοσόφου, Michel Foucault[4], περί Λόγων και Σχέσεων Εξουσίας βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για τη φεμινιστική σκέψη. Ο συλλογισμός είχε ως εξής: εφόσον δεν υπάρχει φύλο, άρα ούτε και έμφυλο υποκείμενο πριν από τις σχέσεις εξουσίας – δεδομένου ότι αυτά συγκροτούνται μέσα σε αυτά τα πολυσύνθετα και ιδιόμορφα κάθε φορά δίκτυα εξουσίας που οι ανθρώπινες σχέσεις ορίζουν- το κοινωνικό φύλο επισκίασε το βιολογικό, ενώ το δεύτερο θεωρήθηκε λογική απόρροια του πρώτου. Εν ολίγοις, το κοινωνικό φύλο προηγείται πλέον χρονικά. Τα ανθρώπινα όντα εκλαμβάνονται από το χρονικό εκείνο σημείο, πρωτίστως, ως κοινωνικά κατασκευάσματα και μορφώματα παρά ως εκ φύσεως προκαθορισμένα και αυστηρώς βιολογικά (Connell, 2006).

 

Φεμινισμός: το χρονικό ενός “ταλαιπωρημένου” φύλου

Οι βιβλιογραφικές πηγές επισημαίνουν τρία φεμινιστικά κύματα, τρεις σχολές φεμινιστικής σκέψης, άρα και τρεις αυτόνομες οπτικές της ίδιας πραγματικότητας. Κατά χρονολογική σειρά εμφάνισης είναι τα εξής: ο φιλελεύθερος, ουμανιστικός ή εξισωτικός φεμινισμός, ο ριζοσπαστικός φεμινισμός της διαφοράς και ο μετα-δομιστικός ή μετα-μοντέρνος φεμινισμός. Η κατηγοριοποίηση αυτή, αν και χρονολογική, υποδηλώνει το ευρύ φάσμα, τις προεκτάσεις και τη θεωρητική περιπλοκότητα του όρου. Οι εσωτερικές διαφοροποιήσεις που διακρίνουν αυτές τις τρεις σχολές φεμινιστικής σκέψης, ίσως τελικά δικαίως ωθούν μερικούς να κάνουν σήμερα λόγο για φεμινισμούς και όχι για έναν εννιαίο και αδιάσπαστο φεμινισμό.

Ο εξισωτικός φεμινισμός κατανοήθηκε ως συνεχιστής του πνεύματος των μεγάλων αστικών επαναστάσεων καθώς επανέφερε στο προσκήνιο όλα τα γυναικεία αιτήματα που σημάδεψαν την ευρωπαϊκή ιστορία τον 19ο αι.: ίσα δικαιώματα (πολιτικά και κοινωνικά), ίσες αρμοδιότητες, ίση εξουσία, στον δημόσιο και ιδιωτικό χώρο. Ούτε καν η περίφημη Γαλλική Επανάσταση δεν κατάφερε να θεσπίσει νόμο περί ουσιαστικής ισότητας μεταξύ των δύο φύλων. Αντ’ αυτού, ο Ναπολέοντειος Γαλλικός Αστικός Κώδικας, υπέτασσε τις γυναίκες υπό τον νόμο του Συζύγου και του παντοδύναμου Πατέρα. Βλέπετε, η ανδροκρατία έχει πολύ βαθιές ρίζες. Πέραν όμως αυτών των πάγιων και διαχρονικών αιτημάτων, το φεμινιστικό κύμα του 19ου αιώνα έθιξε και ζητήματα όπως αυτά της «ένταξης», της «αφομοίωσης» και της μητρότητας, διαβάζοντας μάλιστα την τελευταία ως έναν κοινωνικό ρόλο με ιδιαίτερη αξία. Στο πρώτο φεμινιστικό κύμα εντάσσεται το πρώτο συνέδριο γυναικών που διεξήχθη στις ΗΠΑ το 1848, το Κίνημα των Σουφραζετών που διεκδίκησε -ακόμη και δια της βίας- δικαίωμα ψήφου και πολτική ισότητα σε ΗΠΑ και Μεγάλη Βρετανία καθώς και η σταδιακή κατάργηση της δουλείας. (βλέπε εικόνα 3, 4 και 5)

Στο πρώτο αυτό κύμα εντάσσεται επίσης και η κομβική ημερομηνία της 8ης Μαρτίου του 1857, ημερομηνία την οποία εμείς σήμερα αναγνωρίζουμε ως Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας. H 8η Μαρτίου καθιερώθηκε ως Παγκόσμια Ημέρα Γυναίκας[5] το 1977 με απόφαση της γενικής συνέλευσης του ΟΗΕ, σε ανάμνηση της μεγάλης εκδήλωσης διαμαρτυρίας που πραγματοποιήθηκε στη Νέα Υόρκη των ΗΠΑ από εργάτριες κλωστοϋφαντουργίας οι οποίες ζητούσαν καλύτερες συνθήκες εργασίας. (βλέπε εικόνα 6)

Ο φεμινισμός της διαφοράς, από την άλλη, παιδί των σεξουαλικών επαναστάσεων και των φοιτητικών αντιπολεμικών εξεγέρσεων του αμερικανικού κόσμου, πραγματοποιείται κατά τις δεκαετίες 1960-1970 και αποτέλεσε ίσως την ριζοσπαστικότερη εκδοχή της φεμινιστικής ιστορίας. Πρόκεται για την περίοδο της Σιμόν Ντε Μποβουάρ και του Δεύτερου Φύλου (βλέπε προηγούμενη ενότητα). Κατά το στάδιο αυτό οι γυναίκες ορθώνουν το ανάστημά τους κατά της έμφυλης πατριαρχικής βίας, της σεξουαλικής εκμετάλευσής τους καθώς και κατά της πληθώρας των εγκλημάτων που διαπράττονται εις βάρος τους. Η γυναίκα παύει, δηλαδή, να θεωρείται υποχείριο ή εμπόρευμα προς ιδιωτική χρήση, απελευθερώνεται και χειραφετείται.

Τέλος, ο μετα-μοντέρνος φεμινισμός του 1990 εστιάζει στις έμφυλες ταυτότητες που καθυποτάσουν το γυναικείο φύλο στο όνομα ενός ανώτερου δήθεν αρσενικού. Το παγιωμένο δίπολο αρσενικό-θηλυκό και άνδρας-γυναίκα που ιεραρχεί παραδοσιακά τα δύο φύλα απονομιμοποιείται. Η επιβολή του κανόνα της ετεροσεξουαλικότητας καταργείται με αποτέλεσμα να επανενταχθούν στο επίπεδο της κανονικότητας όλες οι κουκουλωμένες σεξουαλικές κατηγορίες που είχαν μέχρι τότε εξαιρεθεί. (Σηφάκη, 2015), (Αθανασίου, 2006), (Ρεθυμιωτάκη κ. ά., 2015).

Κλείνοντας, αξίζει να γνωρίζει κανείς ότι ο φεμινισμός αναγνωρίζεται και  προσδιορίζεται ως πολιτικό και κοινωνικό κίνημα και ως ιδεολογία κατά τo δεύτερο φεμινιστικό κύμα, δηλαδή επί δεκαετίας 1960. Έκτοτε και μέχρι σήμερα, η φεμινιστική θεωρία αναπτύσσεται, μετεξελίσεται και επηρεάζει μέσω της ακαδημαϊκής έρευνας των πανεπιστημίων. Η συνεχής μελέτη οδήγησε σε μια σημαντική μετάθεση, εφόσον από «γυναικείο ζήτημα» ενσωματώθηκε, αρχικά, στις «έμφυλες σχέσεις». Τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 οι «γυναικείες σπουδές» καθιερώνονται ως αντικείμενο διδασκαλίας στα πανεπιστήμια, ενώ το «κοινωνικό φύλο» αναδεικνύεται ως κεντρική έννοια του φεμινισμού. Από τη δεκαετία του 1990, οι γυναικείες σπουδές τείνουν να αντικαθίστανται από τις «σπουδές φύλου» και να συμπληρώνονται από τις μετα-φεμινιστικές σπουδές. (βλέπε εικόνα 7 και 8)

 

 Φεμινισμός σημαίνει Ισότητα: σκέψεις, διαπιστώσεις και προοπτικές

Αναρωτιόμουν, πού θα μπορούσαμε να καταλήξουμε δεδομένου ότι έχουμε καταγράψει τόσο συμπυκνωμένες πληροφορίες στις προηγούμενες ενότητες. Έπειτα όμως από ώριμη και λογική σκέψη συνειδητοποίησα ότι το μήνυμα πρέπει να είναι ένα και σαφές. Ιδανικά, θα ήθελα να προβληματίσω, να ευαισθητοποιήσω και ίσως και να ταρακουνήσω όλους τους άνδρες και τις γυναίκες που θα τύχει να διαβάσουν το συγκεκριμένο κείμενο. Όμως, περισσότερο από όλα, θα ήθελα να απευθύνω θερμή παράκληση σε εκείνη την ομάδα των ευρωπαίων γυναικών οι οποίες τείνουν σήμερα να υποτιμούν και να χλευάζουν το περιεχόμενο της έννοιας του φεμινισμού. Και τούτο διότι, οι γυναίκες αυτές, πιθανόν να μην έχουν αντιληφθεί ή ίσως να έχουν ξεχάσει πόσα πραγματικά οφείλουν στο γυναικείο αυτό πολιτικό και κοινωνικό κίνημα.

Το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, το αναφαίρετο δικαίωμα των γυναικών να ζητούν διαζύγιο όποτε και εφόσον το θελήσουν, η ισότιμη πρόσβαση στις παροχές υγείας, η καταπολέμηση της ενδοοικογενειακής βίας, το δικαίωμα σε ίση αμοιβή, η δυνατότητα άμβλωσης σε περίπτωση ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης, η επίτευξη της ισότητας στον δημόσιο και τον ιδιωτικό χώρο, η δυνατότητα καταγγελίας σε περίπτωση σεξουαλικής παρενόχλησης κ.ο.κ., παρόλο που σήμερα θεωρούνται δεδομένα και αυτονόητα, αποτελούν μόνο μερικά από τα επιτεύγματα, ή αλλιώς, μερικά από τα παράσημα του φεμινιστικικού κινήματος. Τίποτα το πανάρχαιο δεν υπάρχει εδώ, τίποτα το διαχρονικό. Όλα τα προαναφερθέντα είναι αποκτήματα σύγχρονα και δυστυχώς,  αναλώσιμα.

To φετινό σύνθημα της Γενικής Γραμματείας Ισότητας των Φύλων (ΓΓΙΦ) για την Παγκόσμια Ημέρα των Γυναικών με τίτλο “Ουσιαστική ισότητα των δύο φύλων” δεν ήταν καθόλου τυχαίου. Τελικά υπάρχει, και αν ναι, έχει σημειωθεί πρόοδος ; Τα επίσημα στατιστικά στοιχεία της αρμόδιας Ευρωπαικής Επιτροπής για θέματα ισότητας μεταξύ των δύο φύλων είναι, ομολογουμένως, αρκετά προβληματικά. Και αυτό γιατί παρόλο που το ποσοστό απασχόλησης των γυναικών στην Ε.Ε. έφτασε το πρωτοφανές υψηλό επίπεδο των 66,4 %, η κατάσταση διαφέρει τρομακτικά μεταξύ των κρατών μελών. Σε χώρες όπως το Βέλγιο, η Δανία, η Γαλλία, η Λετονία και η Σουηδία, άνδρες και γυναίκες χαίρουν ίσης μεταχείρισης και εκτίμησης ενώ ταυτόχρονα απολαμβάνουν πλήρως και αδιακρίτως όλα τα κοινωνικά και πολιτικά δικαιωμάτά τους. Στον αντίποδα, η περιοχή της Μέσης Ανατολής και της βόρειας Αφρικής παρουσιάζει τα χαμηλότερα επίπεδα ισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών (47,37). Ωστόσο η έρευνα επισημαίνει ενθαρρυντικές αλλαγές, όπως η εισαγωγή νόμων κατά της ενδοοικογενειακής βίας, κυρίως στην Αλγερία και στον Λίβανο. (“Απογοητευτικά τα Δεδομένα για την Ισότητα των Φύλων”, 2019).

Επίσης, το συνταξιοδοτικό χάσμα, το οποίο ανήλθε σε 35,7% το 2017 αποτελεί ένα ακόμη πρόβλημα. Η αναφορά της επιτροπής υποστηρίζει ότι οι γυναίκες διατρέχουν μεγαλύτερο  κίνδυνο φτώχειας καθώς οι μισθοί τους τείνουν να είναι 16% χαμηλότεροι από εκείνους των ανδρών. Παρόμοια είναι η κατάσταση και στον επιχειρηματικό κόσμο, με μόνο το 6,3% των θέσεων διευθύνοντος συμβούλου να καταλαμβάνονται από γυναίκες (“Παγόσμια Ημέρα της Γυναίκας: με πολύ αργούς ρυθμούς οι αλλαγές στο πεδίο της ισότητας”, 2019). Σε ό,τι αφορά τα κοινά και την δημόσια/πολιτική σφαίρα επιρροής, φαίνεται πως και εκεί εντοπίζεται ρωγμές. Οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται σε μεγάλο βαθμό στα κοινοβούλια και τις κυβερνήσεις. Μόνο 6 από τα 28 εθνικά κοινοβούλια σε ολόκληρη την Ε.Ε. έχουν επικεφαλής γυναίκες, ενώ επτά στα δέκα μέλη εθνικών κοινοβουλίων είναι άνδρες. Επιπρόσθετα, η έρευνα της Κομισιόν αναφέρει ότι «τον Νοέμβριο του 2018 οι γυναίκες αντιπροσώπευαν το 36,4% των 749 μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (ευρωβουλευτές), ποσοστό ελαφρώς χαμηλότερο από το ιστορικό υψηλό 37,3%, που επιτεύχθηκε στα τέλη του 2016. Η Φινλανδία ξεχωρίζει σαφώς, με το 76,9 % των ευρωβουλευτών της να είναι γυναίκες. Επτά κράτη μέλη εκπροσωπούνται από τουλάχιστον το 40 % κάθε φύλου (Ιρλανδία, Ισπανία, Γαλλία, Κροατία, Λετονία, Μάλτα και Σουηδία), ενώ πάνω από το 80 % των ευρωβουλευτών από τη Βουλγαρία, την Εσθονία, την Κύπρο, τη Λιθουανία και την Ουγγαρία είναι άνδρες» (Έκθεση για την Ισότητα των Γυναικών και Ανδρών  στην ΕΕ το 2019 δημοσίευσε η Κομισιόν, 2019). Να σημειωθεί, τέλος, ότι η μεγαλύτερη διαφορά στην απασχόληση μεταξύ ανδρών και γυναικών για το 2017 παρατηρήθηκε στη Μάλτα (24,1%), ακολουθούμενη από την Ιταλία (19,8%) και την Ελλάδα (19,7%) (Gender Employment Gap in the EU, 2019). (βλέπε εικόνα 9)

Άραγε, τα ενδεικτικά αυτά στατιστικά αντανακλούν την ωμή πραγματικότητα ; Η αλήθεια είναι ότι οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους. Θεωρώ όμως πως, σε επίπεδο ενδοκοινωνικό και παγκόσμιο όλα είναι πιο σχετικά. Οι κοσμοθεωρήσεις και οι ιδεολογικές πεποιθήσεις των ανθρώπων διαφέρουν, με αποτέλεσμα να συμβαίνει το ίδιο και με τις διαφορετικές κάθε φορά υπό εξέταση κοινωνίες. Μπορεί, δηλαδή, τα στοιχειά που παραθέτουμε παραπάνω να παρουσιάζουν μεν στα μάτια ενός ευρωπαίου μια εργασικά άνιση κατάσταση, όμως, δεν είναι απίθανο να συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο στο μυαλό ενός ντόπιου μη δυτικής κοινωνίας ο οποίος ενδεχομένως να αντιλαμβάνεται τις έννοιες της ισότητας, των έμφυλων ρόλων και των διακρίσεων με πολύ διαφορετικό τρόπο. Εδώ που τα λέμε, η ύπαρξη ενός τέτοιου ιδεολογικού και πνευματικού χάσματος δεν θα ήταν και τόσο παράλογη αν σκεφτεί κανείς ότι οι περισσότερες από τις έννοιες και τους όρους που αναλύουμε στο παρόν κείμενο είναι επινοήσεις, προβληματισμοί και ιδέες με δυτική καταβολή.

 Ας το διατυπώσω όμως και διαφορετικά. Στις σπουδές κοινωνικής και πολιτισμικής ανθρωπολογίας μαθαίνουμε πως μια κοινωνία ή ένας πολιτισμός πρέπει να κατανοούνται στο πλαίσιο των δικών τους ιδιαίτερων συμφραζομένων. Αντί, λοιπόν, να συγκρίνουμε ξένα στοιχεία με τη δική μας κοινωνία και να τοποθετούμε τον εαυτό μας στην κορυφή μιας φανταστικής πυραμίδας, στην ανθρωπολογία καλούμαστε να γνωρίσουμε τις άλλες κοινωνίες όπως εμφανίζονται από μέσα. Οι εθνοκεντρικές προσεγγίσεις θεωρούνται μη αποδεκτές. Μάλιστα, στο ερώτημα για το ποια είναι η καλύτερη κοινωνία, μας μαθαίνουν ότι ο/η ανθρωπολόγος το μόνο που πρέπει συνήθως να λέει είναι ότι κάθε κοινωνία δίνει τον δικό της ορισμό. Το ίδιο λοιπόν πιστεύω ότι συμβαίνει και με τις απόψεις περί ισότητας των φύλων. Πολλές κοινωνίες υποστηρίζουν ότι τα φύλα πρέπει να είναι ισότιμα ενώ άλλες συμπληρωματικά.

Σε γενικές πάντως γραμμές, μπορούμε σχεδόν μετά βεβαιότητος να διαπιστώσουμε ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα και η έμφυλη ισότητα είναι φαινόμενα που υφίστανται και προωθούνται πρωτίστως εντός των χωρών της ΕΕ και της Δύσης γενικότερα[6]. Πρόκειται δηλαδή για κατά τόπους φαινόμενα και δυστυχώς όχι για καθολικά με την ευρεία και παγκοσμιοποιημένη έννοια της λέξης. Παρατηρούμε, έτσι, πως δεν υπάρχει ένας εννιαίος και ευρέως αποδεκτός κανόνας για ζητήματα τέτοιας φύσεως, ζητήματα  δηλαδή ολίγον προβληματικά και πολυδιάστατα.

Σε κάθε περίπτωση, πιστεύω πως σήμερα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, είναι επιτακτική η ανάγκη να επαναπροσδιορίσουμε το μέλλον που επιθυμούμε. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η ανθρωπότητα, αντί να καταγράφει συνεχώς βήματα προόδου και ευημερίας, ολισθαίνει σε ένα τόσο απέραντο χάος, σε μια τόσο σκοτεινή άβυσσο, με αποτέλεσμα κάπου στο μεσοδιάστημα να χάνουμε και τον εαυτό μας. Δοκιμαζόμαστε καθημερινά. Πόσο μάλλον οι γυναίκες. Κακά τα ψέματα, την ώρα που εμείς μπορούμε να καθόμαστε αναπαυτικά και να αναλύουμε θεωρίες και ιδέες, σε κάποιες άλλες γωνιές της χώρας μας αλλά και του πλανήτη γενικότερα, γυναίκες πέφτουν θύματα σεξουαλικής -και όχι μόνο- κακοποίησης. Σήμερα και εν έτη 2019 μαθαίνουμε ότι στην πολιτεία Αλαμπάμα (βλέπε χρήσιμους συνδέσμους) της Αμερικής η άμβλωση θεωρείται πλεόν παράνομη ακόμη και σε περιπτώσεις βιασμών! Ναι, καλά διαβάσατε. Δεν πρόκεται για fake news. Δεν θέλω πάντως να φαντάζομαι ποια θα είναι η κατάληξη όταν όλα θα βρίσκονται ένα βήμα πριν το τέλος. Ας είμαστε όμως αισιόδοξοι γιατί, σε τελική ανάλυση, εμείς καθορίζουμε το αύριο, κανείς άλλος. Πότε θα δράσουμε πραγματικά ; Ένας θεός ξέρει (και αυτό με πολλά ερωτηματικά και αμφιβολίες φυσικά). Μέχρι τότε όμως, προτείνω να κάνουμε σχέδια και σκέψεις για έναν κόσμο χωρίς εθνικισμό, ξενοφοβία, ομοφοβία, ρατσιμό, διακρίσεις και γενικότερα συντηριτισμό. Εύχομαι να αξιολογούμε το βλέμμα και όχι το χρώμα, έυχομαι να ρωτάμε «πώς είσαι» και όχι «από πού είσαι». Εύχομαι να ζήσω να προλάβω τις μέρες αυτές.

Εικόνα 1 Η πρώτη κυρία των ΗΠΑ και επικεφαλής της αρμόδιας επιτροπής, Eleanor Roosevelt, κρατά την αφίσα της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (Πηγή: http://socialpolicy.gr/2012/12/%CE%BF%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CE%AE%CF%81%CF%85%CE%BE%CE%B7-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B1-%CE%B1%CE%BD%CE%B8%CF%81%CF%8E%CF%80%CE%B9.html?fbclid=IwAR3LR3dFeGEUkvarUbCaV5AQXSz19MX1t49gVe3Kwv90Bhlg2awOmLk-GQ8).

 

Εικόνα 2 Η Simone de Beauvoir έμενε στην ιστορία ως η πιο ένθερμη και ριζοσπαστική φεμινίστρια όλων των εποχών. Συκοφαντήθηκε ως «πορνογράφος» και «νυμφομανής» επειδή είχε ελεύθερη σχέση με τον γάλλο υπαρξιστή Ζαν Πωλ Σαρτρ και έγραψε το κλασικό και διαχρονικό πλέον δοκίμιο με τίτλο “To Δεύτερο Φύλο” (Πηγή: https://www.mixanitouxronou.com.cy/stiles/sinevi-simera/vivlio-tis-simon-nte-bovouar-pou-bike-sti-mavri-lista-tou-vatikanou-ipirxe-mia-apo-tis-pio-enthermes-feministries-tis-istorias-ke-egrapse-ti-frasi-den-genniese-gineka-ginese/).

 

Εικόνα 3 Οι γυναίκες της Νέας Ζηλανδίας απέκτησαν πρώτες παγκοσμίως δικαίωμα ψήφου το 1893, ενώ το δικαίωμα να θέτουν υποψηφιότητα στο Κοινοβούλιο τους παραχωρήθηκε το 1919 (Πηγή: https://www.lifo.gr/team/sansimera/53410)

 

Εικόνα 4 Γυναίκες στη Νέα Ζηλανδία πηγαίνουν για πρώτη φορά να ψησίσουν στις εθνικές εκλογές (Πηγή: https://www.lifo.gr/team/sansimera/53410 ).

 

Εικόνα 5 Σκίτσο σε εφημερίδα  της εποχής που έγινε σύμβολο της πολιτικής και κοινωνικής ισότητας των γυναικων (Πηγή: https://www.lifo.gr/team/sansimera/53410).

 

Εικόνα 6 Στις 8 Μαρτίου 1857 ξεκίνησε η μεγάλη διαμαρτυρία από εργάτριες κλωστοϋφαντουργίας της Νέας Υόρκης. Ντυμένες στα λευκά, οι γυναίκες ζητούσαν ανθρώπινες συνθήκες δουλειάς, καλύτερους μισθούς και μείωση των ωρών εργασίας (Πηγή: https://www.tanea.gr/2019/03/08/people/pagkosmia-imera-tis-gynaikas-i-istoria-tou-1857-kai-i-giorti/).

 

 

Εικόνα 7 Αν και στην Ελλάδα, η πλήρης κατοχύρωση των πολιτικών δικαωμάτων θεσπίστηκε στις 28 Μαΐου 1952, οι γυναίκες κατέληξαν να ψηφίσουν για πρώτη φορά στις 19 Φεβρουαρίου του 1956 καθώς τότε ενημερώθηκαν πλήρως οι εκλογικοί κατάλογοι (Πηγή: https://www.mixanitouxronou.gr/psifo-sti-gynaika-diakirytte-i-efimerida-ton-kyrion-to-1887-sxedon-miso-aiona-meta-oi-gynaikes-psifizoun-gia-proti-fora/).

 

 

Εικόνα 8 Καλλιρρόη Παρρέν, η δασκάλα από το Ρέθυμνο που κατήγγειλε την «δουλικήν υποταγήν της γυναικός» και εξέδωσε την πρώτη φεμινιστική εφημερίδα. Εξορίστηκε στην Ύδρα για τα φρονήματά της (Πηγή: http://www.mixanitouxronou.gr/kallirroi-parren-i-daskala-apo-to-rethimno-pou-katingile-tin-doulikin-ipotagin-tis-ginekos-ke-exedose-tin-proti-feministiki-efimerida-exoristike-stin-idra-gia-ta-fronimata-tis/).

 

 

Εικόνα 9 Το έμφυλο χάσμα απασχόλησης ανάμεσα στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το 2017 (Πηγή: https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/product/-/asset_publisher/c2r9i0eawvMY/content/EDN-20190307-1?inheritRedirect=false&redirect=https%3A%2F%2Fec.europa.eu%2Feurostat%2Fweb%2Fproducts-eurostat-news%2Fproduct%3Fp_p_id%3D101_INSTANCE_c2r9i0eawvMY%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26p_p_col_id%3Dcolumn-1%26p_p_col_count%3D1)

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

 

Beauvoir, S. (1979). Το Δεύτερο Φύλο. Αθήνα: Γλάρος

Brazelton, T.B. & Cramer, G.B. (2009). Η Πρώτη Πρώτη Σχέση: Γονείς, Βρέφη και το Θαύμα του Πρώιμου Δεσμού. Αθήνα: εκδόσεις Παπαζήση.

Bryson, V. (2005). Φεμινιστική Πολιτική Θεωρία. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Connell, G. R. (2006). Το Κοινωνικό Φύλο. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Connell, W. R. (2004). Gender, Oxford-Malden: Polity-Blackwell.

Connerton, Paul. (1989). How Societies Remember. Cambridge: Cambridge University Press.

Eriksen, H. T, (2007). Μικροί Τόποι, Μεγάλα Ζητήματα. Μια Εισαγωγή στην Κοινωνική και Πολιτισμική Ανθρωπολογία. Αθήνα: Εκδόσες Κριτική.

Evans, M. (2004). Φύλο και Κοινωνική Θεωρία. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Gender Employment Gap in the EU. (2019, Μάρτιος 7). Ανακτήθηκε από https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/product/-/asset_publisher/c2r9i0eawvMY/content/EDN-20190307-1?inheritRedirect=false&redirect=https%3A%2F%2Fec.europa.eu%2Feurostat%2Fweb%2Fproducts-eurostat-news%2Fproduct%3Fp_p_id%3D101_INSTANCE_c2r9i0eawvMY%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26p_p_col_id%3Dcolumn-1%26p_p_col_count%3D1

Laqueur, T. (2003). Κατασκευάζοντας το Φύλο. Σώμα και Κοινωνικό Φύλο από τους Αρχαίους Έλληνες έως τον Φρόιντ. Αθήνα: Πολύτροπον.

Oakley, A. (1985). Sex, Gender and Society, Aldershot, Hants: Gower.

Vernier, B. (2001). Η Κοινωνική Γένεση των Αισθημάτων. Αθήνα, Αλεξάνδρεια.

Αβδελά, E. (2003). ∆ια Λόγους Τιμής. Βία, Συναισθήματα και Αξίες στη Μεταεμφυλιακή Ελλάδα. Αθήνα, Νεφέλη.

Αθανασάτου, Ι. (2014). Πολιτική Επικοινωνία: Ζητήματα Επικοινωνίας και Φύλου, Αθήνα: Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας, Ανακτήθηκε 1 Ιουνίου, 2019, από https://kethi.gr/politiki-epikoinonia-zitimata-epik/

Αθανασίου, Α. (2006). Φεμινιστική Θεωρία και Πολιτισμική Κριτική. Αθήνα: Νήσος.

Απογοητευτικά τα δεδομένα για την ισότητα των φύλων. (2019, Φεβρουάριος 28). Ανακτήθηκε από https://www.in.gr/2019/02/28/world/apogoiteytika-ta-dedomena-gia-tin-isotita-ton-fylon/

Βαρίκα, Ε. (1987). Η Eξέγερση των Κυριών. Η Γένεση μιας Φεμινιστικής Συνείδησης. Αθήνα: Ίδρυμα Έρευνας και Παιδείας της Εμπορικής Τράπεζας.

Δικαίωμα Εκλέγειν και Εκλέγεσθαι για τις Γυναίκες για Πρώτη Φορά στη Σαουδική Αραβία. (2015, Αύγουστος 19). Ανακτήθηκε από http://socialpolicy.gr/2015/08/%CE%B4%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%AF%CF%89%CE%BC%CE%B1-%CE%B5%CE%BA%CE%BB%CE%AD%CE%B3%CE%B5%CE%B9%CE%BD-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B5%CE%BA%CE%BB%CE%AD%CE%B3%CE%B5%CF%83%CE%B8%CE%B1%CE%B9-%CE%B3%CE%B9%CE%B1.html

Έκθεση για την Ισότητα Γυναικών και Ανδρών στην ΕΕ το 2019 Δημοσίευσε η Κομισιόν. (2019, Μάρτιος 7). Ανακτήθηκε από https://www.stockwatch.com.cy/el/article/eyropaiki-oikonomia/ekthesi-gia-tin-isotita-gynaikon-kai-andron-stin-ee-2019-dimosieyse-i

Μαλούτα Παντελίδου, Μ. (2014). Φύλο Κοινωνία Πολιτική, Αθήνα: Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας, Ανακτήθηκε 5 Ιουνίου, 2019, από https://kethi.gr/fylo-koinonia-politiki/

Μαλούτα Παντελίδου, Μ. (2014). Δομές Πολιτικής Εξουσίας, Αθήνα: Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας, Ανακτήθηκε 2 Ιουνίου, 2019, από https://kethi.gr/1051-2/

Μοσχοβάκου, Α. & Ντάνη, Σ. (2018). Διακρίσεις λόγω ταυτότητας φύλου και σεξουαλικού προσανατολισμού: δεδομένα, θεσμικό πλαίσιο και ποιοτική διερεύνηση, Αθήνα: Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας, Ανακτήθηκε 5 Ιουνίου, 2019, από https://kethi.gr/category/archives/ereunes2018/

Παγόσμια Ημέρα της Γυναίκας 2019: με πολύ αργούς ρυθμούς οι αλλαγές στο πεδίο της ισότητας. (2019, Μάρτιος 7). Ανακτήθηκε από http://socialpolicy.gr/2019/03/%cf%80%ce%b1%ce%b3%ce%ba%cf%8c%cf%83%ce%bc%ce%b9%ce%b1-%ce%b7%ce%bc%ce%ad%cf%81%ce%b1-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b3%cf%85%ce%bd%ce%b1%ce%af%ce%ba%ce%b1%cf%82-2019-%ce%bc%ce%b5-%cf%80%ce%bf%ce%bb%cf%8d.html

Παπαγεωργίου, Γ. (1992). Γυναίκες στην Πολιτική, Αθήνα: ́Ιδρυμα Μεσογειακών Μελετών.

Ρεθυμιωτάκη, Ε., Μαροπούλου, Μ. & Τσακιστράκη, Χ. (2015). Φεμινισμός και Δίκαιο. Αθήνα: Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. Ανακτήθηκε 5 Ιουνίου, 2019, από https://repository.kallipos.gr/handle/11419/6177

Σαμίου, Δ. (2006). Γυναίκες, Φύλο και Πολιτική (τέλη 18ου – αρχές 21ου αι.), Πανεπιστήμιο Αιγαίου: Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας.

Σαουδική Αραβία: Οι γυναίκες πιάνουν το τιμόνι. (2018, Ιούνιος 23). Ανακτήθηκε από https://gr.euronews.com/2018/06/23/saoudiki-aravia-oi-gynaikes-pianoun-to-timoni

Σηφάκη, Ε. (2015). Σπουδές Φύλου και Λογοτεχνία. Αθήνα: Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. Ανακτήθηκε 5 Ιουνίου, 2019, από https://repository.kallipos.gr/handle/11419/5722

 

Χρήσιμοι Σύνδεσμοι

https://europa.eu/european-union/topics/human-rights_el (Ανθρώπινα Δικαιώματα και Δημοκρατία)

http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD259/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/Thematiki_4.pdf (Ιστορία των Γυναικών και του Φύλου)

http://socialpolicy.gr/2018/12/%CE%BF%CE%B9-%CE%B3%CF%85%CE%BD%CE%B1%CE%AF%CE%BA%CE%B5%CF%82-%CF%80%CE%BF%CF%85-%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CE%BC%CF%8C%CF%81%CF%86%CF%89%CF%83%CE%B1%CE%BD-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BF%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%85.html (Οι Γυναίκες που Διαμόρφωσαν την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων)

http://socialpolicy.gr/2019/03/%ce%bc%ce%b1%cf%81%ce%af%ce%b1-%ce%b3%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%bd%ce%b1%ce%ba%ce%ac%ce%ba%ce%b7-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%b7%ce%bd-%cf%80%ce%b1%ce%b3%ce%ba%cf%8c%cf%83%ce%bc%ce%b9%ce%b1-%ce%b7%ce%bc-3.html (Μέτρα των Τελευταίων Τεσσάρων Χρόνων για την Αποκατάσταση της Κοινωνικής Δικαιοσύνης και την Προστασία των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων)

http://www.ekke.gr/ (Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών)

 http://www.europarl.europa.eu/factsheets/el/sheet/59/equality-between-men-and-women (Ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών: νομική βάση)

http://www.genderpanteion.gr/ (Σπουδές Φύλου του Παντείου Πανεπιστημίου)

http://www.isotita.gr/ (Γενική Γραμματεία Ισότητας των Φύλων)

http://www1.aegean.gr/gender-postgraduate/Documents/Praktika_Synedriou/%CE%9A%CE%B5%CE%AF%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%BF%20%CE%9C%CF%80%CE%B1%CE%BA%CE%B1%CE%BB%CE%AC%CE%BA%CE%B7.pdf (Χρήσεις και Καταχρήσεις του Κοινωνικού Φύλου)

https://ec.europa.eu/anti-trafficking/sites/antitrafficking/files/strategic_engagement_for_gender_equality_en.pdf (Strategic Engagement for Gender Equality 2016-2019)

https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/aid_development_cooperation_fundamental_rights/annual_report_ge_2019_en.pdf (Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Ισότητα των Φύλων)

https://kethi.gr/ (Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισοότητας)

https://www.amnesty.gr/news/articles/article/22266/nomoi-peri-amvloseon-stis-ipa-10-pragmata-poy-prepei-na-gnorizete?fbclid=IwAR1zvm_rFsuIbTqnIfH9l7Xx5TooTrXvIdj7wwrSZaAc6owE1TZSu9G3GW0 (Νόμοι περί Αμβλώσεων στις ΗΠΑ)

https://www.genderstudies.panteion.gr/ (Εργαστήριο Σπουδών Φύλου του τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου)

https://www.mixanitouxronou.com.cy/stiles/sinevi-simera/vivlio-tis-simon-nte-bovouar-pou-bike-sti-mavri-lista-tou-vatikanou-ipirxe-mia-apo-tis-pio-enthermes-feministries-tis-istorias-ke-egrapse-ti-frasi-den-genniese-gineka-ginese/ (Σιμόν ντε Μποβουάρ και Δεύτερο Φύλο)

https://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=grk (Οικουμενική Διακήρυξη Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων)

https://www.sansimera.gr/worldays/4 (Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας: η ιστορική διαδρομή)

https://www.youtube.com/watch?v=MpI6In4fmeo&feature=share&fbclid=IwAR2HZu0XFocKuiu6hhC83HT-KVqLf3khN5okM3z_mTsAJNbHPKRfx65jqkk (Eleanor Roosevelt)

 

[1] Ζαφράς Ιωάννης, βλέπε http://socialpolicy.gr/2019/02/%ce%b3%ce%b9%ce%b1%cf%84%ce%af-%ce%b7-%ce%ba%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%b9%ce%bf%ce%bb%ce%bf%ce%b3%ce%af%ce%b1-%ce%b5%ce%af%ce%bd%ce%b1%ce%b9-%ce%b1%cf%80%ce%b1%cf%81%ce%b1%ce%af%cf%84%ce%b7.html?fbclid=IwAR2eLLpZiHaZP1NhemEcNzNC0_OJvweyuliEvhAc4pqqL7YI8CdBJV32liY  (τελευταία επίσκεψη 25/4/19).

[2] Το προεδρικό διάταγμα που επέτρεψε τελικώς στις γυναίκες της Σουδικής Αραβίας να οδηγούν κατατέθηκε στις 24 Ιουνίου του 2018 (“Σαουδική Αραβία: οι γυναίκες πιάνουν το τιμόνι”, 2018).

[3] Διεμφυλικά χαρακτηρίζονται τα άτομα των οποίων η ταυτότητα φύλου είναι διαφορετική από το φύλο που τους αποδόθηκε κατά τη γέννησή τους. Τα άτομα αυτά συνήθως επιθυμούν να παρουσιάσουν την ταυτότητα φύλου τους με διαφορετικό τρόπο από εκείνον που τους αποδόθηκε και καταγράφηκε νομικά κατά την γέννησή τους. Τα διεμφυλικά άτομα αυτοπροσδιορίζονται και εκφράζονται μέσω της ένδυσης, των τρόπων συμπεριφοράς, του τρόπου ομιλίας ή μέσω παρεμβάσεων στο σώμα. Παραδείγματος χάριν, μία διεμφυλική γυναίκα είναι ένα άτομο που καταγράφηκε ως «άνδρας» κατά τη γέννησή της, αλλά η ταυτότητα φύλου της είναι είτε «γυναικεία» είτε κυμμαίνεται γενικότερα εντός του φάσματος της θηλυκότητας (Μοσχοβάκου & Ντάνη, 2018).

[4] Για μια συνοπτική και κατανοητή αναφορά στο περιεχόμενο της θεωρίας των Λόγων Εξουσίας βλέπε Paul Erickson και Liam Murphy, Ιστορία της Ανθρωπολογικής Σκέψης,  Εκδόσεις Κριτική, Αθήνα, 2002, σ.199-200.

[5] Για τις απαρχές και το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο της Παγκόσμιας Ημέρας της Γυναίκας βλέπε https://www.internationalwomensday.com/About (τελευταία επίσκεψη 5/04/19).

[6] Φυσικά, οι δράσεις για την διάδοση, προάσπιση και ενίσχυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν περιορίζονται αποκλειστικά στις χώρες της ΕΕ. Για περισσότερες πληροφορίες βλέπε https://eur-lex.europa.eu/summary/chapter/human_rights/1302.html?root=1302 (τελευταία επίσκεψη 1/07/2019).

δείτε επίσης

ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΕΙΝΑΙ ΓΙΟΡΤΗ – Κριτική του δίσκου “Οικόπεδο στο κύμα” των Amantes Amentes

Το καλοκαίρι του 2018 ο παραπολυφιλοςμου...
διαβάστε περισσότερα

Εμείς, ο Κόσμος και η Waste Couture νοοτροπία – 9 Πράγματα Που Πρέπει να Σκεφτείς Πριν το Ταμείο | TimeCapsule

Από τη μέρα που ξεκίνησε η στήλη ήταν απλά...
διαβάστε περισσότερα

SOUL ANATOMIES – Μια έκθεση για τον ανθρώπινο ψυχισμό μας συστήνει έναν νέο χώρο τέχνης στην Αθήνα.

Από τη μέρα που ξεκίνησε η στήλη ήταν απλά θέμα χρόνου να ασχοληθούμε με αυτό το...
διαβάστε περισσότερα

Από την Εποχή της Μαγείας στην Εποχή της Επιστήμης: ανθρώπινος νους και κοσμολογία (μέρος α΄)

Από τη μέρα που ξεκίνησε η στήλη ήταν απλά θέμα χρόνου να ασχοληθούμε με αυτό το...
διαβάστε περισσότερα

Μια έκθεση για τον Stanley Kubrick που (σε) ταξιδεύει.

Αν στα γούστα σας συνδυάζονται ένα πάθος για τις ταινίες του Stanley Kubrick και...
διαβάστε περισσότερα

Athens Street Food Festival

Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια άνοδος της Street Food κοινότητας και κουλτούρας...
διαβάστε περισσότερα

Νύχτα πολιτισμού στην Αθήνα “Age is just a number” 2019 | Τι θα δείτε και που.

Από τη μέρα που ξεκίνησε η στήλη ήταν απλά θέμα χρόνου να ασχοληθούμε με αυτό το...
διαβάστε περισσότερα

Παλεύοντας με τον πόνο – Frida Kahlo

Η Φρίντα μπήκε στη ζωή μου όπως μπαίνει ένα τριαντάφυλλο στην ζωή ενός παιδιού....
διαβάστε περισσότερα

Επικοινωνήστε με τον αρθρογράφο

Exhibition alert

Perpetual Flying απο την Σίσσυ Εισαγγελέα στο Artzone42

Από τη μέρα που ξεκίνησε η στήλη ήταν απλά θέμα χρόνου να ασχοληθούμε με αυτό το παιχνίδι, που όπως καταλαβαίνετε, πιο άμεση σχέση με την τέχνη δεν θα μπορούσε να έχει. Την Πέμπτη 07/11 και ώρα 8.00 μ.μ. εγκαινιάζεται στην Artzone42, η πρώτη ατομική έκθεση της...
περισσότερα

Μόνιμες στήλες

Time Capsule

Η Μαρία Λιόλιου μοιράζεται μαζί μας συναρπαστικές πτυχές της μόδας

Dress to Distress … ή αλλιώς μια μικρή εισαγωγή στον όρο Political Dressing.

Τα Παιδία Παίζει

Modern Art

Φτιάξε καφέ να στα πω

Η Absolute μας δίνει την δική της ματιά στην λογοκρισία
10 Μάσκες θανάτου που έμειναν στην ιστορία