Μονή Βλατάδων: ένας πολιτισμικός θησαυρός στα τείχη της Άνω Πόλης

Γνωρίστε την αρθρογράφο

Νικολέτα Ντρέκου

Η Άνω Πόλη στη Θεσσαλονίκη είναι ένα απ’ τα διαμάντια της μνήμης με σημεία γεμάτα ιστορία και πολιτισμό, σοκάκια που μένουν μακριά απ’ τα γνωρίσματα της σύγχρονης πόλης, ωραία στέκια και πανοραμική εικόνα της συμπρωτεύουσας.

Είχα την τύχη να ανακαλύψω τη Μονή Βλατάδων και ανεξάρτητα από θρησκείες και πίστη, είναι κομμάτι της ιστορίας και του παγκόσμιου πολιτισμού, καθώς αναγνωρίστηκε και μπήκε στον κατάλογο των μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO από το 1988.

Γενικά στοιχεία: Χτίστηκε το 1350 με χορηγία της αυτοκράτειρας Άννας Παλαιολογίνας από τα αδέλφια Δωρόθεο και Μάρκο Βλατή, ο πρώτος εκ των οποίων υπήρξε μαθητής του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης (1371 – 1379) και ηγέτη του ησυχαστικού κινήματος του 14ου αιώνα. Σας προλαβαίνω πριν φύγετε, ως γενική ιδέα (γενικά όμως διαβάστε γιατί μέσα στο πλαίσιο της συγκυρίας το κίνημα παίρνει άλλες προεκτάσεις). Το ησυχαστικό κίνημα υποστήριζε ότι η αποκάλυψη του Θεού γίνεται μέσω της ενδοσκόπησης και την αποστροφή απ’ οτιδήποτε μπορεί να παραπλανήσει, όπως οι αισθήσεις, με ταυτόχρονη επικέντρωση στην προσευχή και πρότεινε ένα είδος διαλογισμού. Κατά τη θεμελίωση της μονής τοποθετήθηκε σταυρός στον χώρο, γι’ αυτό και ονομάζεται σταυροπηγιακή. Ήταν στρατηγικής σημασίας σημείο για την ευρύτερη επίβλεψη της περιοχής και της θάλασσας. Ήταν αφιερωμένη στον Χριστό, αρχικά στον Παντοκράτορα και έπειτα στη μεταμόρφωση του Σωτήρα.

Αρχιτεκτονικά: Πρόκειται για παραλλαγή σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με περίστωο που καταλήγει σε παρεκκλήσια (σας προλαβαίνω πάλι, σχηματίζεται ένας σταυρός εσωτερικά και εξωτερικά ενώ το κτήριο έχει σχεδόν τετράγωνο σχήμα), ο τρούλος του οποίου δεν στηρίζεται σε κίονες αλλά σε δυο πεσσούς στα δυτικά, και στους τοίχους του ιερού ανατολικά. Το καθολικό προϋπήρχε της μονής καθώς βρέθηκαν τοιχογραφίες του 11ου αιώνα.

Τον 19ο και 20ο αιώνα έγιναν επισκευές και προσθήκες κατά την συντήρηση.

Εσωτερικά: Βρίσκεται η παλαιότερη απεικόνιση του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά σε τοιχογραφία που χρονολογείται από το 1360 – 1380 μ.Χ.. Έχουμε απεικόνιση του Παντοκράτορα, τοιχογραφίες του δωδεκαεόρτου, μορφές ασκητών, μοναχών και στρατιωτικών ηγετών όπως του Αγίου Δημητρίου, της βάπτισης και αποσπασματικά θαύματα του Ιησού. Υπάρχει ένα ξυλόγλυπτο τέμπλο του 17ου αιώνα περίπου ενώ βρέθηκαν ιερά σκεύη, χειρόγραφα και χρυσόβουλα από τον 12ο ως τον 19ο αιώνα.

Ιστορικά: Με την πρώτη κατάκτηση των Οθωμανών το 1387 το μοναστήρι γίνεται τζαμί, γεγονός που αποτυπώνει στο οδοιπορικό του ο Ρώσος περιηγητής Σμολένσκ το 1405. Μετά τη δεύτερη άλωση το 1430, λέγεται ότι οι μοναχοί βοήθησαν τον Μουράτ τον Β΄ να καταλάβει την πόλη προτείνοντας τη διακοπή της υδροδότησής της. Έτσι, είχαν ευνοϊκή μεταχείριση και η μονή έγινε χριστιανική και προστατευόταν από οθωμανική φρουρά. Ωστόσο η βοήθεια ή όχι των τότε μοναχών έχει διχάσει τους εκκλησιαστικούς κύκλους και έχουν βρεθεί κατά καιρούς μαρτυρίες που το διαψεύδουν. Το 1633 με σιγίλλιο (επίσημο αυτοκρατορικό έγγραφο που αφορούσε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής ή διοικητικά ζητήματα) του πατριάρχη Κυρίλλου Λούκαρι, η μονή Βλατάδων προσαρτήθηκε ως μετόχιο στη μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους. Το 1801 ανακαινίσθηκε το καθολικό της μονής. Εβδομήντα χρόνια αργότερα, μετά από πυρκαγιά καταστρέφεται μέρος της μονής και της βιβλιοθήκης της. Οι ζημιές αποκαταστάθηκαν από το οικουμενικό πατριαρχείο.

Πολιτισμικά: Χαμηλότερα του ναού υπήρχε μια δεξαμενή νερού που ερχόταν από τον Χορτιάτη και ήταν θέμα διαπληκτισμού μοναχών και κατοίκων ως προς την διαχείριση της. Σώζεται μαρμάρινη κρήνη με επιγραφή. Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο το αρχείο της μονής, όπως και 93 κώδικες μεταφέρονται στην μονή Ιβήρων για ασφάλεια και διαφύλαξη. Έχει ψηφιοποιηθεί μέρος του αρχείου της μονής, 98 μικροταινίες και μικρογραφίες του πατριαρχικού ιδρύματος πατερικών μελετών, το οποίο ιδρύθηκε το 1965 από τον οικουμενικό πατριάρχη Αθηναγόρα και αποτελεί θεολογικό επιστημονικό ίδρυμα του πατριαρχείου με σημαντική βιβλιοθήκη.
Στον προαύλιο χώρο βρίσκεται ένας περιφραγμένο μέρος γεμάτο παγόνια, σύμβολο της αθανασίας ως παραδείσιο πουλί με βάση την ορθόδοξη αφήγηση.

Το αν κάποιος αναγνώστης του άρθρου ή επισκέπτης της μονής πιστεύει σε Θεό ή όχι, ίσως και να μην έχει καν σημασία μπροστά στο πολιτισμικό κειμήλιο που μας σώζεται και που ως χώρα αλλά και ως λαός αγνοούμε. Είναι σχεδόν φυσικό αντανακλαστικό μας, ταξιδεύοντας στο εξωτερικό να επισκεφθούμε καθολικές ή άλλες εκκλησίες αλλά τις ορθόδοξες εντός ή εκτός χώρας τις προσπερνάμε ως ήδη κεκτημένη γνώση και εμπειρία, πράγμα που δεν ισχύει στην πραγματικότητα αν μετρήσω πόσες άγνωστες λέξεις είχα προσωπικά κατά την έρευνα.

Ο λόγος για τον οποίο επέμεινα στις ημερομηνίες είναι για να καταλάβουμε, ότι ένα κτήριο μπορεί ως υπόσταση ή και αποσπασματικά να μας μαρτυρήσει το πέρασμα του ανθρώπου στους αιώνες, τη μεταχείριση του χώρου, τη σημαντικότητα της διαφύλαξης που ένιωσαν άνθρωποι που έζησαν πριν από εμάς. Τις τεχνοτροπίες της αγιογραφίας και την εξέλιξη της, τη σημασιολογία της αρχιτεκτονικής για να είναι εντονότερο το μήνυμα που θέλει να στηρίξει.

Οι αφορισμοί δεν βοηθούν κανένα πολιτισμό να ακμάσει, ούτε καν να συντηρηθεί, όσο ο χρόνος κυλά. Οι εκκλησίες είναι κομμάτι του πολιτισμού, γιατί από πάντα ο άνθρωπος είχε ανάγκη να ελπίζει και να προσφέρει. Αποτελούν μέρος της αφήγησης της ιστορίας του ανθρώπινου είδους και της δραστηριότητάς του, και καλώς ή κακώς, τα κυριότερα σημεία αναφοράς του μεταβυζαντινού πολιτισμού (γνωστά σε μας, λαθεμένα, ως τουρκοκρατία).

Παρακάτω θα βρείτε ψηφιοποιημένες καρτ ποστάλ με φωτογραφίες από τη Μονή. http://eliaserver.elia.org.gr:8080/lselia/listres.aspx?lsid=137391&fcode=k607a&ftext=%CE%98%CE%95%CE%9C%CE%91%CE%A4%CE%91%20%CE%9A%CE%91%CE%A1%CE%A4%20%CE%A0%CE%9F%CE%A3%CE%A4%CE%91%CE%9B&fval=%CE%9C%CE%9F%CE%9D%CE%97%20%CE%92%CE%9B%CE%91%CE%A4%CE%91%CE%94%CE%A9%CE%9D&form=all

Αφιερωμένο στον Δημήτρη, σ’ έναν από τους πιο αγαπημένους και ευγενικούς ανθρώπους της ζωής μου που μαζί μοιραστήκαμε εκεί μια απ’ τις πιο ιδιαίτερες στιγμές του και τον ευχαριστώ.
Νικολέτα Ντρέκου

  δείτε επίσης

Γριά καραντινάτη

Κορίτσια και αγόρια απανταχού, καλημέρα και...
διαβάστε περισσότερα

Αντί Εξόδου: Ψηφιακή ξενάγηση στο Λούβρο

Δεν είμαι ιδιαίτερα περήφανος για αυτό το...
διαβάστε περισσότερα

Ταξιδιάρα ψυχή, με όλα τα μέσα

Δύο μήνες εγκλεισμού. Ακύρωση πλάνων παρά...
διαβάστε περισσότερα

Φράνκενσταϊν απο το Εθνικό Θέατρο Αγγλίας

Το Εθνικό Θέατρο της Αγγλίας ανεβάζει για...
διαβάστε περισσότερα

Τι όνειρο και αυτό, τρελό, πολύ τρελό!

Ξύπνησα σήμερα το πρωί με μια περίεργη αίσθηση, όχι κακή… Ξύπνησα σήμερα το πρωί με...
διαβάστε περισσότερα

Η λήθη είναι καταδίκη – Η ιστορία της 3ης Μαϊου του Goya

Στις 16/2/1808 ο Ναπολέων Βοναπάρτης στην προσπάθεια επέκτασης της κυριαρχίας του,...
διαβάστε περισσότερα

Αντί Εξόδου: Google Arts & Culture Rijksmuseum

Το Μουσείο Rijks του Άμστερνταμ ενώνει τις δυνάμεις του με την Google για την...
διαβάστε περισσότερα

Top 10: Κλεμμένοι Πίνακες που Ανακτήθηκαν

Το 1984 αυτός ο εξέχων πίνακας του Caravaggio εκλάπει, όταν κλέφτες μπήκαν στον...
διαβάστε περισσότερα

10 Ρεύματα Ζωγραφικής με απλά λόγια

Ιμπρεσιονισμός, μοντερνισμός, φουτουρισμός. Λέξεις που standard έχεις ακούσει ή...
διαβάστε περισσότερα

Ποιος είπε ότι τα βιβλία είναι βαρετά; | Timecapsule

Ημέρα καραντίνας «ούτε-που-θυμάμαι», κατευθύνεσαι στην κουζίνα προς αναζήτηση καφέ...
διαβάστε περισσότερα

Exhibition alert

Η Ανθρώπινη Μορφή στην Ελληνική Ζωγραφική: 20ός Αιώνας – Ίδρυμα Θεοχαράκη | Exhibition Alert

Η έκθεση, όπως μας φανερώνει και ο τίτλος της, επικεντρώνεται στην ανθρώπινη μορφή στην ελληνική ζωγραφική και ως εκ τούτου όπως μπορείτε να φανταστείτε, όλα τα έργα απεικονίζουν ανθρώπινες μορφές. Οι ζωγράφοι που έχουν επιλέγει, θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως οι...
περισσότερα

 

Μόνιμες στήλες

Timecapsule

Η Μαρία Λιόλιου μας παρουσιάζει άγνωστες πτυχές απο τον φανταχτερό κόσμο της μόδας

Ποιος είπε ότι τα βιβλία είναι βαρετά;

Φτιάξε καφέ να στα πω

Η Absolute μας δίνει την δική της ματιά στην λογοκρισία
10 Μάσκες θανάτου που έμειναν στην ιστορία

Ανθρώπων Έργα

H Νικολέτα Ντρέκου ανακαλύπτει εξέχοντα κομμάτια της ανθρώπινης καλλιτεχνικής δημιουργίας

Bacon is art