Μονή Βλατάδων: ένας πολιτισμικός θησαυρός στα τείχη της Άνω Πόλης

Γνωρίστε την αρθρογράφο

Νικολέτα Ντρέκου

Η Άνω Πόλη στη Θεσσαλονίκη είναι ένα απ’ τα διαμάντια της μνήμης με σημεία γεμάτα ιστορία και πολιτισμό, σοκάκια που μένουν μακριά απ’ τα γνωρίσματα της σύγχρονης πόλης, ωραία στέκια και πανοραμική εικόνα της συμπρωτεύουσας.

Είχα την τύχη να ανακαλύψω τη Μονή Βλατάδων και ανεξάρτητα από θρησκείες και πίστη, είναι κομμάτι της ιστορίας και του παγκόσμιου πολιτισμού, καθώς αναγνωρίστηκε και μπήκε στον κατάλογο των μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO από το 1988.

Γενικά στοιχεία: Χτίστηκε το 1350 με χορηγία της αυτοκράτειρας Άννας Παλαιολογίνας από τα αδέλφια Δωρόθεο και Μάρκο Βλατή, ο πρώτος εκ των οποίων υπήρξε μαθητής του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης (1371 – 1379) και ηγέτη του ησυχαστικού κινήματος του 14ου αιώνα. Σας προλαβαίνω πριν φύγετε, ως γενική ιδέα (γενικά όμως διαβάστε γιατί μέσα στο πλαίσιο της συγκυρίας το κίνημα παίρνει άλλες προεκτάσεις). Το ησυχαστικό κίνημα υποστήριζε ότι η αποκάλυψη του Θεού γίνεται μέσω της ενδοσκόπησης και την αποστροφή απ’ οτιδήποτε μπορεί να παραπλανήσει, όπως οι αισθήσεις, με ταυτόχρονη επικέντρωση στην προσευχή και πρότεινε ένα είδος διαλογισμού. Κατά τη θεμελίωση της μονής τοποθετήθηκε σταυρός στον χώρο, γι’ αυτό και ονομάζεται σταυροπηγιακή. Ήταν στρατηγικής σημασίας σημείο για την ευρύτερη επίβλεψη της περιοχής και της θάλασσας. Ήταν αφιερωμένη στον Χριστό, αρχικά στον Παντοκράτορα και έπειτα στη μεταμόρφωση του Σωτήρα.

Αρχιτεκτονικά: Πρόκειται για παραλλαγή σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με περίστωο που καταλήγει σε παρεκκλήσια (σας προλαβαίνω πάλι, σχηματίζεται ένας σταυρός εσωτερικά και εξωτερικά ενώ το κτήριο έχει σχεδόν τετράγωνο σχήμα), ο τρούλος του οποίου δεν στηρίζεται σε κίονες αλλά σε δυο πεσσούς στα δυτικά, και στους τοίχους του ιερού ανατολικά. Το καθολικό προϋπήρχε της μονής καθώς βρέθηκαν τοιχογραφίες του 11ου αιώνα.

Τον 19ο και 20ο αιώνα έγιναν επισκευές και προσθήκες κατά την συντήρηση.

Εσωτερικά: Βρίσκεται η παλαιότερη απεικόνιση του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά σε τοιχογραφία που χρονολογείται από το 1360 – 1380 μ.Χ.. Έχουμε απεικόνιση του Παντοκράτορα, τοιχογραφίες του δωδεκαεόρτου, μορφές ασκητών, μοναχών και στρατιωτικών ηγετών όπως του Αγίου Δημητρίου, της βάπτισης και αποσπασματικά θαύματα του Ιησού. Υπάρχει ένα ξυλόγλυπτο τέμπλο του 17ου αιώνα περίπου ενώ βρέθηκαν ιερά σκεύη, χειρόγραφα και χρυσόβουλα από τον 12ο ως τον 19ο αιώνα.

Ιστορικά: Με την πρώτη κατάκτηση των Οθωμανών το 1387 το μοναστήρι γίνεται τζαμί, γεγονός που αποτυπώνει στο οδοιπορικό του ο Ρώσος περιηγητής Σμολένσκ το 1405. Μετά τη δεύτερη άλωση το 1430, λέγεται ότι οι μοναχοί βοήθησαν τον Μουράτ τον Β΄ να καταλάβει την πόλη προτείνοντας τη διακοπή της υδροδότησής της. Έτσι, είχαν ευνοϊκή μεταχείριση και η μονή έγινε χριστιανική και προστατευόταν από οθωμανική φρουρά. Ωστόσο η βοήθεια ή όχι των τότε μοναχών έχει διχάσει τους εκκλησιαστικούς κύκλους και έχουν βρεθεί κατά καιρούς μαρτυρίες που το διαψεύδουν. Το 1633 με σιγίλλιο (επίσημο αυτοκρατορικό έγγραφο που αφορούσε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής ή διοικητικά ζητήματα) του πατριάρχη Κυρίλλου Λούκαρι, η μονή Βλατάδων προσαρτήθηκε ως μετόχιο στη μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους. Το 1801 ανακαινίσθηκε το καθολικό της μονής. Εβδομήντα χρόνια αργότερα, μετά από πυρκαγιά καταστρέφεται μέρος της μονής και της βιβλιοθήκης της. Οι ζημιές αποκαταστάθηκαν από το οικουμενικό πατριαρχείο.

Πολιτισμικά: Χαμηλότερα του ναού υπήρχε μια δεξαμενή νερού που ερχόταν από τον Χορτιάτη και ήταν θέμα διαπληκτισμού μοναχών και κατοίκων ως προς την διαχείριση της. Σώζεται μαρμάρινη κρήνη με επιγραφή. Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο το αρχείο της μονής, όπως και 93 κώδικες μεταφέρονται στην μονή Ιβήρων για ασφάλεια και διαφύλαξη. Έχει ψηφιοποιηθεί μέρος του αρχείου της μονής, 98 μικροταινίες και μικρογραφίες του πατριαρχικού ιδρύματος πατερικών μελετών, το οποίο ιδρύθηκε το 1965 από τον οικουμενικό πατριάρχη Αθηναγόρα και αποτελεί θεολογικό επιστημονικό ίδρυμα του πατριαρχείου με σημαντική βιβλιοθήκη.
Στον προαύλιο χώρο βρίσκεται ένας περιφραγμένο μέρος γεμάτο παγόνια, σύμβολο της αθανασίας ως παραδείσιο πουλί με βάση την ορθόδοξη αφήγηση.

Το αν κάποιος αναγνώστης του άρθρου ή επισκέπτης της μονής πιστεύει σε Θεό ή όχι, ίσως και να μην έχει καν σημασία μπροστά στο πολιτισμικό κειμήλιο που μας σώζεται και που ως χώρα αλλά και ως λαός αγνοούμε. Είναι σχεδόν φυσικό αντανακλαστικό μας, ταξιδεύοντας στο εξωτερικό να επισκεφθούμε καθολικές ή άλλες εκκλησίες αλλά τις ορθόδοξες εντός ή εκτός χώρας τις προσπερνάμε ως ήδη κεκτημένη γνώση και εμπειρία, πράγμα που δεν ισχύει στην πραγματικότητα αν μετρήσω πόσες άγνωστες λέξεις είχα προσωπικά κατά την έρευνα.

Ο λόγος για τον οποίο επέμεινα στις ημερομηνίες είναι για να καταλάβουμε, ότι ένα κτήριο μπορεί ως υπόσταση ή και αποσπασματικά να μας μαρτυρήσει το πέρασμα του ανθρώπου στους αιώνες, τη μεταχείριση του χώρου, τη σημαντικότητα της διαφύλαξης που ένιωσαν άνθρωποι που έζησαν πριν από εμάς. Τις τεχνοτροπίες της αγιογραφίας και την εξέλιξη της, τη σημασιολογία της αρχιτεκτονικής για να είναι εντονότερο το μήνυμα που θέλει να στηρίξει.

Οι αφορισμοί δεν βοηθούν κανένα πολιτισμό να ακμάσει, ούτε καν να συντηρηθεί, όσο ο χρόνος κυλά. Οι εκκλησίες είναι κομμάτι του πολιτισμού, γιατί από πάντα ο άνθρωπος είχε ανάγκη να ελπίζει και να προσφέρει. Αποτελούν μέρος της αφήγησης της ιστορίας του ανθρώπινου είδους και της δραστηριότητάς του, και καλώς ή κακώς, τα κυριότερα σημεία αναφοράς του μεταβυζαντινού πολιτισμού (γνωστά σε μας, λαθεμένα, ως τουρκοκρατία).

Παρακάτω θα βρείτε ψηφιοποιημένες καρτ ποστάλ με φωτογραφίες από τη Μονή. http://eliaserver.elia.org.gr:8080/lselia/listres.aspx?lsid=137391&fcode=k607a&ftext=%CE%98%CE%95%CE%9C%CE%91%CE%A4%CE%91%20%CE%9A%CE%91%CE%A1%CE%A4%20%CE%A0%CE%9F%CE%A3%CE%A4%CE%91%CE%9B&fval=%CE%9C%CE%9F%CE%9D%CE%97%20%CE%92%CE%9B%CE%91%CE%A4%CE%91%CE%94%CE%A9%CE%9D&form=all

Αφιερωμένο στον Δημήτρη, σ’ έναν από τους πιο αγαπημένους και ευγενικούς ανθρώπους της ζωής μου που μαζί μοιραστήκαμε εκεί μια απ’ τις πιο ιδιαίτερες στιγμές του και τον ευχαριστώ.
Νικολέτα Ντρέκου

  δείτε επίσης

Ο Πολιτισμός ως Δούρειος Ίππος

 Ο Πολιτισμός ως έννοια προκύπτει στη...
διαβάστε περισσότερα

Η φωτογραφία της Τίνα Μοντόττι

Έπεσα επάνω στο όνομα της διαβάζοντας με...
διαβάστε περισσότερα

Ito Junji: Ο mangaka του Τρόμου

 Κουράστηκες από τις σπλατεριές; Βαρέθηκες...
διαβάστε περισσότερα

Οι έννοιες την εποχή της παγκοσμιοποίησης: μερικές σκέψεις

Ο κόσμος αναδημιουργείται, Η μαζική...
διαβάστε περισσότερα

7 απεικονίσεις της Μέδουσας στην Τέχνη

Όλοι γνωρίζουμε την ιστορία της Μέδουσας και του Περσέα. Η γοργόνα (όχι με την...
διαβάστε περισσότερα

Έκθεση ψηφιδωτού “Ακούω την Σιωπή” της Αγλαΐας Πειθή στην ART ZONE 42

Την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου 2020, εγκαινιάζεται από τις 17.00 έως και τις 22.00 η...
διαβάστε περισσότερα

«Θωρηκτό Ποτέμκιν» με live μουσική στον κήπο του Μεγάρου

Η ανακάλυψη των αρχαιολογικών ευρημάτων στον χώρο του υπό κατασκευή σταθμού...
διαβάστε περισσότερα

Μήδεια του “Μποστ” – Μια σατιρική κωμωδία σε περιοδεία

Η σατιρική κωμωδία του Μποστ ξεκινά την περιοδεία της σε διάφορα μέρη της χώρας...
διαβάστε περισσότερα

Η ΑΓΝΩΣΤΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΟΥ ALFRED HITCHCOCK PART 3

Το 1945 ο Hitchcock ιδρύει την εταιρεία παραγωγής Transantlantic Pictures...
διαβάστε περισσότερα

Αφήστε τα παρκαρίσματα και πιάστε τον πολιτισμό

Η ανακάλυψη των αρχαιολογικών ευρημάτων στον χώρο του υπό κατασκευή σταθμού...
διαβάστε περισσότερα

Exhibition alert

Έκθεση ψηφιδωτού “Ακούω την Σιωπή” της Αγλαΐας Πειθή στην ART ZONE 42

Την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου 2020, εγκαινιάζεται από τις 17.00 έως και τις 22.00 η ατομική έκθεση ψηφιδωτού της Αγλαΐας Πειθή με τίτλο ''Ακούω τη σιωπή''. Η έκθεση θα διαρκέσει έως και τις 14 . Την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου 2020, εγκαινιάζεται από τις 17.00 έως και τις 22.00 η...
περισσότερα

 

Μόνιμες στήλες